Μη πυροβολείτε τον Πατριάρχη!

«Banish Air from Air –
Divide Light if you dare –
They’ll meet
While Cubes in a Drop
Or Pellets of Shape
Fit –
Films cannot annul
Odors return whole
Force Flame
And with a Blonde push
Over your impotence
Flits Steam.»

From «Banish Air from Air» by Emily Dickinson.

Ο πόλεμος είναι πόλεμος, όπως και αν αυτός ονομάζεται, και ένας πόλεμος συνήθως συνεγείρει κοινωνικά αντανακλαστικά ευρισκόμενα σε κατάσταση «χειμέριας νάρκης», κάτι σαν τους ιούς που από καιρό σε καιρό ανακαλύπτουν οι επιστήμονες στους πάγους της Ανταρκτικής και αποτέλεσαν την έμπνευση για κάποιες ιδιαίτερα πετυχημένες ταινίες τρόμου.

Όμως αυτά τα «αντανακλαστικά» δεν ενεργούν ανεξάρτητα από τις ιστορικές και πολιτισμικές ιδιαιτερότητες των κοινωνιών, μέσα στις οποίες αναπτύσσονται.

Η αφύπνισή τους σε περιόδους κρίσεων τις οδηγεί αναπόφευκτα σε μια αυστηρή διαίρεση ανάμεσα στους «υπέρ» και τους «κατά» των προτεινόμενων επιλογών τις πολιτικής ηγεσίας, οξύνει και απολυτοποιεί τις ερμηνείες των αιτιών και των αφηγημάτων που οδήγησαν σε αυτές τις κρίσεις.

Κατ’ αυτόν τον τρόπο, οι δημόσιες προσωπικότητες βρίσκονται στο επίκεντρο του δημόσιου βίου, εφόσον ο λόγος και η γνώμη τους «μετράνε», και συχνά ευρίσκονται στο επίκεντρο έντονης κριτικής για τις απόψεις που εκφράζουν.

Ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος έχει δεχθεί πανταχόθεν επικρίσεις για τη στάση του απέναντι στη σύγκρουση μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας.

Ωστόσο, ο υπογράφων το παρόν πόνημα θεωρεί ότι αυτές οι επικρίσεις είναι απολύτως ανεδαφικές, εφόσον δεν λαμβάνουν υπόψη τις συνθήκες που επηρέασαν την ιστορική πορεία της Εκκλησίας της Ρωσίας.

Υπό αυτή την έννοια, η εξέλιξη της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας δεν μπορεί να κατανοηθεί ανεξάρτητα από τις ιδιαίτερες ιστορικές συγκυρίες που διαμόρφωσαν το ρωσικό κράτος.

Σε αντίθεση με πολλές δυτικές χριστιανικές παραδόσεις, η Ρωσική Εκκλησία αναπτύχθηκε μέσα σε ένα πολιτικό και πολιτισμικό περιβάλλον το οποίο επηρεάστηκε βαθύτατα από το βυζαντινό ιδεώδες της συμφωνίας μεταξύ εκκλησιαστικής και πολιτικής εξουσίας.

Σύμφωνα με το πρότυπο αυτό, Εκκλησία και Κράτος καλούνταν να συνεργάζονται για τη διαφύλαξη της κοινωνικής τάξεως και της χριστιανικής κοινότητας.

Είναι ευρέως γνωστό ότι, μετά την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως το 1453 η Μόσχα άρχισε σταδιακά να προβάλλεται ως η διάδοχος της βυζαντινής οικουμένης και να προωθεί την εσχατολογική θεωρία της «τρίτης Ρώμης».

Η αντίληψη αυτή προσέδωσε στο ρωσικό κράτος έναν ιδιαίτερο, κυρίως μεσσιανικό και θρησκευτικό χαρακτήρα, παρουσιάζοντάς το ως τον κύριο προστάτη της Ορθοδοξίας μετά την πτώση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Ως αποτέλεσμα, η εκκλησιαστική ταυτότητα συνδέθηκε άρρηκτα με τη συγκρότηση της ρωσικής εθνικής και πολιτικής συνειδήσεως.

Κατά την τσαρική περίοδο η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία ενσωματώθηκε σε μεγάλο βαθμό στις κρατικές δομές και λειτούργησε ως ένας από τους βασικούς πυλώνες της αυτοκρατορικής νομιμοποιήσεως.

Παρά τις σκληρές διώξεις που υπέστη κατά τη σοβιετική εποχή, η κατάρρευση της Σοβιετικής Ενώσεως προκάλεσε μια εντυπωσιακή θρησκευτική αναγέννηση.

Από τη δεκαετία του 1990 και έπειτα η Εκκλησία ανέκτησε σημαντικό μέρος της δημόσιας επιρροής της και ανέπτυξε μια στενή συνεργασία με το ρωσικό κράτος σε ζητήματα εθνικής ταυτότητας, ιστορικής μνήμης και προβολής των παραδοσιακών αξιών.

Σύμφωνα λοιπόν με τα παραπάνω, η υποστήριξη που παρέχει η ηγεσία της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας προς τη ρωσική κυβέρνηση κατά τη ρωσοουκρανική σύγκρουση πρέπει να ερμηνεύεται μέσα σε αυτό ακριβώς το ιστορικό πλαίσιο.

Πρώτον, η εκκλησιαστική ηγεσία έχει υιοθετήσει σε σημαντικό βαθμό την ιδέα του «ρωσικού κόσμου», σύμφωνα με την οποία Ρώσοι, Ουκρανοί και Λευκορώσοι αποτελούν μία ενιαία ιστορική και πνευματική κοινότητα, η οποία ανάγει την καταγωγή της στο βάπτισμα της Ρως του Κιέβου τον 10ο αιώνα.

Ας σημειώσουμε όμως ότι, η ιδέα του «ρωσικού κόσμου» δεν αποτελεί ένα σύγχρονο «ιδεολογικό εφεύρημα», όσο και αν επιμένουν σε αυτή την άποψη οι, συνήθως ημιμαθείς, επικριτές του, αλλά αποτελεί την κορύφωση μιας αδιάκοπης, ακόμα και κατά τη σοβιετική περίοδο, εξελίξεως της ιδέας του «πανσλαβισμού», η οποία αναπτύχθηκε τον 19ο αιώνα από μια πλειάδα σημαντικών διανοούμενων (Aleksey Stepanovich Khomyakov (1804–1860), Ivan Vasilyevich Kireyevsky (1806–1856), Pyotr Vasilyevich Kireyevsky (1808–1856), Konstantin Sergeyevich Aksakov (1817–1860), Ivan Sergeyevich Aksakov (1823–1886), Yury Fyodorovich Samarin (1819–1876), Mikhail Petrovich Pogodin (1800–1875), Stepan Shevyryov (1806–1864), Fyodor Ivanovich Tyutchev (1803–1873), Nikolay Yakovlevich Danilevsky (1822–1885), Konstantin Nikolayevich Leontiev (1831–1891), Mikhail Katkov (1818–1887), Vladimir Lamansky (1833–1914), Osip Bodiansky (1808–1877)).

Σχετικά με την ιδέα του «πανσλαβισμού» αξίζει να αναφέρουμε ότι είχε αναπτυχθεί, ή ακόμα και επηρεαστεί, παράλληλα με την ιδέα του «παγγερμανισμού», την οποία εκπροσωπούσαν, μεταξύ άλλων, οι Fichte, Arndt, Jahn, Treitschke, Lagarde, Schönerer, και Langbehn.

Ένας από τους πλέον γνωστούς «πατριάρχες» του πανσλαβισμού ήταν ο Nikolay Yakovlevich Danilevsky (1822-1885), φιλόσοφος, ιστορικός και κοινωνιολόγος, γνωστός κυρίως για το έργο του «Ρωσία και Ευρώπη» (Rossiya i Evropa) (1869).

Σε αυτό ο Danilevsky ανέπτυξε τη θεωρία των πολιτισμικοϊστορικών τύπων, αμφισβητώντας την αντίληψη ότι όλοι οι λαοί ακολουθούν μία κοινή και ενιαία πορεία προόδου.

Συγκεκριμένα ο Danilevsky θεωρεί ότι:

1. Οι πολιτισμοί αποτελούν ξεχωριστές ιστορικές οντότητες

Ο Danilevsky υποστήριξε ότι δεν υπάρχει ένας ενιαίος παγκόσμιος πολιτισμός.

Η ανθρώπινη ιστορία αποτελείται από διαφορετικούς πολιτισμούς, όπως ο αιγυπτιακός, ο ελληνικός, ο ρωμαϊκός, ο αραβικός και ο ευρωπαϊκός, καθένας από τους οποίους διαθέτει τη δική του ιδιαίτερη ταυτότητα και αποστολή.

2. Κάθε πολιτισμός ακολουθεί έναν δικό του κύκλο ζωής

Όπως οι ζωντανοί οργανισμοί, έτσι και οι πολιτισμοί γεννώνται, αναπτύσσονται, ακμάζουν και τελικά παρακμάζουν.

Κανένας πολιτισμός δεν μπορεί να θεωρηθεί το τελικό ή ανώτερο στάδιο της ανθρώπινης εξέλιξης.

3. Κριτική στον ευρωπαϊκό οικουμενισμό

Ο Danilevsky απέρριπτε την αντίληψη ότι η Δυτική Ευρώπη αποτελεί το πρότυπο για όλα τα έθνη.

Θεωρούσε ότι ο ευρωπαϊκός πολιτισμός είναι απλώς ένας από τους πολλούς ιστορικούς πολιτισμούς και δεν δικαιούται να επιβάλλει τις αξίες του στους άλλους.

4. Η ιδιαίτερη αποστολή του σλαβικού κόσμου

Κατά τον Danilevsky, οι σλαβικοί λαοί και ιδιαίτερα η Ρωσία προορίζονταν να συγκροτήσουν έναν νέο και αυτόνομο πολιτισμικό τύπο.

Πίστευε ότι ο σλαβικός κόσμος δεν είχε ακόμη ολοκληρώσει την ιστορική του αποστολή και μπορούσε να προσφέρει μια νέα πολιτιστική και πνευματική σύνθεση στην ανθρωπότητα.

Η θεωρία του Danilevsky υπήρξε μία από τις πρώτες συστηματικές διατυπώσεις μιας πλουραλιστικής φιλοσοφίας της ιστορίας, σύμφωνα με την οποία η παγκόσμια ιστορία δεν αποτελεί μία γραμμική πορεία προόδου αλλά μια παράλληλη εξέλιξη πολλών διαφορετικών πολιτισμών.

Οι ιδέες του επηρέασαν μεταγενέστερους στοχαστές, όπως τον Oswald Spengler και τον Arnold Toynbee.

Συνοψίζοντας, ο Danilevsky θεωρούσε ότι η ιστορία της ανθρωπότητας αποτελείται από πολλούς ανεξάρτητους πολιτισμούς, καθένας από τους οποίους διαθέτει τη δική του πολιτιστική φυσιογνωμία, δημιουργική αποστολή και ιστορική πορεία.

Από την οπτική αυτή, η πολιτική και εκκλησιαστική απομάκρυνση της Ουκρανίας από τη Ρωσία εκλαμβάνεται όχι μόνο ως γεωπολιτική εξέλιξη αλλά και ως διάσπαση μιας κοινής πνευματικής κληρονομιάς.

Δεύτερον, όχι μόνο ο Πατριάρχης Μόσχας Κύριλλος αλλά και όλοι οι εκπρόσωποι των κοινοβουλευτικών κομμάτων (με εξαίρεση τα εξωκοινοβουλευτικά κόμματα και κινήματα) έχουν ερμηνεύσει τον πόλεμο στην Ουκρανία ως σύγκρουση πολιτισμών και αξιών.

Στις δημόσιες τοποθετήσεις τους η αντιπαράθεση παρουσιάζεται συχνά ως αγώνας για τη διατήρηση των παραδοσιακών χριστιανικών και κοινωνικών προτύπων απέναντι σε αυτό που θεωρείται δυτική πολιτισμική και ηθική παρακμή.

Τρίτον, δεν μπορεί να παραβλεφθεί και ο θεσμικός παράγοντας. Η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία έχει επωφεληθεί σημαντικά από τη συνεργασία της με το κράτος, μέσω της αποκαταστάσεως εκκλησιαστικών περιουσιών, της ενισχύσεως της θρησκευτικής εκπαιδεύσεως και της αυξημένης παρουσίας της στον δημόσιο χώρο.

Η αμοιβαία αυτή σχέση δημιουργεί ισχυρά κίνητρα για την υποστήριξη της κρατικής πολιτικής και περιορίζει τις πιθανότητες ανοικτής αντιπαραθέσεως μεταξύ των δύο θεσμών.

Υπό αυτή την έννοια, η υποστήριξη της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας προς τη ρωσική κυβέρνηση στο ζήτημα της Ουκρανίας δεν αποτελεί ένα απομονωμένο ή συγκυριακό φαινόμενο.

Αντιθέτως, συνδέεται με μια μακρά ιστορική παράδοση στενής σχέσεως Εκκλησίας και Κράτους, με την ιδεολογία της Μόσχας ως «τρίτης Ρώμης», με τη μετασοβιετική ανασυγκρότηση της ρωσικής εθνικής ταυτότητας και με συγκεκριμένες εκκλησιολογικές αντιλήψεις περί ενότητας του «ρωσικού κόσμου».

Ωστόσο, τόσο η θεολογική εγκυρότητα όσο και οι εκκλησιολογικές προεκτάσεις αυτής της θέσεως εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο έντονης συζητήσεως μεταξύ ιστορικών, θεολόγων και πολιτικών επιστημόνων, οι περισσότεροι των οποίων, κατά την προσωπική -και ως εκ τούτου υποκειμενική- άποψη του γράφοντος προσπαθούν να «στριμώξουν» τον Πατριάρχη Κύριλλο σε ένα απολύτως σαθρό ιδεολογικό μόρφημα, σύμφωνα με το οποίο ο Πατριάρχης της «γ΄ Ρώμης» όφειλε να εγκαταλείψει όλες εκείνες τις αρχές και τα ιδανικά που διαμόρφωσαν το διαχρονικό πλαίσιο των σχέσεων της «συμφωνίας» Κράτους και Εκκλησίας.

Άλλωστε οι σύγχρονες Εκκλησίες, ούσες περιορισμένες σε έναν εσωστρεφή ουτοπικό ναρκισσισμό και «ποιούσαις την νήσσαν» συνειδητά (ο φόβος φυλάει τα έρημα!) απέναντι στα τραγικά κοινωνικά, οικονομικά και πολιτικά αδιέξοδα που αντιμετωπίζουν οι σύγχρονες κοινωνίες, ούτε «δικαιούνται δια να ομιλούν» (παραφράζοντας τον αείμνηστο Μένιο), έτι δε περισσότερο ούτε να «πυροβολούν τον Πατριάρχη»!

Βιβλιογραφικές Παραπομπές

Antonov, M. (2020). Church-State Symphonia: Its Historical Development and Its Applications by the Russian Orthodox Church. Journal of Law and Religion, 35(3), 474-493. Η μελέτη εξετάζει την ιστορική εξέλιξη της έννοιας της «συμφωνίας» (symphonia) και τον τρόπο με τον οποίο η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία την επαναδιατυπώνει στη σύγχρονη πολιτική πραγματικότητα. [cambridge.org]

Coman, V. (2023). Critical Analysis of the Moscow Patriarchate Vision on the Russian-Ukrainian Military Conflict: Russkiy Mir and Just War. Scottish Journal of Theology, 76(4), 332-344. Το άρθρο αναλύει τη θεολογική επιχειρηματολογία του Πατριαρχείου Μόσχας σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία και την ιδεολογία του «Ρωσικού Κόσμου» (Russkiy Mir). [cambridge.org]

Elsner, R. (2025). The Role of Orthodoxy in Ukraine’s Response to War: From Politics to Theology. Canadian Slavonic Papers, 67(1-2), 129-146. Η συγγραφέας εξετάζει τον ρόλο της Ορθοδοξίας στην ουκρανική κοινωνία και τις διαφορετικές εκκλησιαστικές προσεγγίσεις στον πόλεμο. [tandfonline.com]

Kent, N. (2021). A Concise History of the Russian Orthodox Church. Washington, DC: Academica Press. Πρόκειται για μία από τις πλέον σύγχρονες συνοπτικές ιστορίες της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. [pinterest.com]

Meyendorff, J. (1982). The Byzantine Legacy in the Orthodox Church. Crestwood, NY: St Vladimir’s Seminary Press. Κλασικό έργο για τη βυζαντινή κληρονομιά της Ορθόδοξης πολιτικής και εκκλησιαστικής σκέψης. [goodreads.com]

Papkova, I. (2011). The Orthodox Church and Russian Politics. Oxford: Oxford University Press. Βασική μελέτη για τη σχέση της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας με το μετασοβιετικό ρωσικό κράτος. [goodreads.com]

Payne, D. P. (2016). Spiritual Security, the Russkiy Mir, and the Russian Orthodox Church: The Influence of the Russian Orthodox Church on Russia’s Foreign Policy regarding Ukraine, Moldova, Georgia, and Armenia. Η μελέτη διερευνά την επιρροή της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας στη διαμόρφωση της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής. [academia.edu]

Richters, K. (2013). The Post-Soviet Russian Orthodox Church: Politics, Culture and Greater Russia. London: Routledge. Αναλύει τη μετασοβιετική ανασυγκρότηση της Εκκλησίας και τη σύνδεσή της με την ιδέα της «Μεγάλης Ρωσίας». [routledge.com]

Wawrzonek, M. (2014). Russkiy Mir: A Conceptual Model of the “Orthodox Civilization”. Μελέτη για τη θεωρητική συγκρότηση της έννοιας «Ρωσικός Κόσμος» ως πολιτισμικού και θρησκευτικού προτάγματος. [academia.edu]