Ειρήνη για την Ουκρανία χωρίς τους Ουκρανούς;

Ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων, η σκιά του Αμμάν και το ερώτημα της εκκλησιαστικής νομιμοποίησης

Η πρόσφατη ανάδειξη του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Θεοφίλου ως πιθανού διαμεσολαβητή μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας προκάλεσε εύλογο ενδιαφέρον τόσο στους εκκλησιαστικούς όσο και στους διπλωματικούς κύκλους.

Η προοπτική μιας παρέμβασης υπέρ της ειρήνης από έναν από τους αρχαιότερους θρόνους της Ορθοδοξίας μοιάζει, εκ πρώτης όψεως, ευπρόσδεκτη.

Ωστόσο, πίσω από τους συμβολισμούς και τις δημόσιες δηλώσεις αναδύεται ένα θεμελιώδες ερώτημα: μπορεί κάποιος να αναλαμβάνει πρωτοβουλίες για το μέλλον της Ουκρανίας χωρίς προηγουμένως να έχει ακούσει την ίδια την Ουκρανία;

Το ουκρανικό ζήτημα δεν είναι μια συνηθισμένη πολιτική διαμάχη.

Πρόκειται για έναν πόλεμο με βαθιές γεωπολιτικές, κοινωνικές και εκκλησιαστικές συνέπειες.

Η κρίση έχει διαρρήξει τις σχέσεις μεταξύ των Ορθοδόξων Εκκλησιών, έχει οδηγήσει σε διακοπές κοινωνίας και έχει δημιουργήσει ίσως το σοβαρότερο εκκλησιολογικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει σήμερα η παγκόσμια Ορθοδοξία.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, κάθε απόπειρα διαμεσολάβησης οφείλει να αντιμετωπίζει με σεβασμό τις εκκλησιαστικές πραγματικότητες της ίδιας της Ουκρανίας.

Δεν μπορεί να οικοδομείται αποκλειστικά μέσα από επαφές σε ξένες πρωτεύουσες ούτε να θεωρεί δεδομένη τη συναίνεση εκείνων που βρίσκονται στο επίκεντρο της κρίσης.

Ασφαλώς, ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων κατέχει έναν από τους πλέον σεβαστούς θρόνους της χριστιανοσύνης.

Η Εκκλησία των Ιεροσολύμων φέρει ιδιαίτερο ιστορικό και πνευματικό βάρος στην ορθόδοξη παράδοση.

Όμως ο σεβασμός δεν συνεπάγεται δικαιοδοσία.

Ο Πατριάρχης Θεόφιλος δεν έχει κανονική αρμοδιότητα στην Ουκρανία ούτε έχει λάβει οποιαδήποτε εξουσιοδότηση να ενεργεί εκ μέρους των εκεί Ορθοδόξων Εκκλησιών.

Το γεγονός καθίσταται ακόμη πιο κρίσιμο αν αναλογιστεί κανείς ότι στην Ουκρανία συνυπάρχουν διαφορετικές εκκλησιαστικές πραγματικότητες με συχνά αντικρουόμενες αντιλήψεις για το παρόν και το μέλλον της Ορθοδοξίας στη χώρα.

Επομένως, κάθε πρωτοβουλία που φιλοδοξεί να λειτουργήσει συμφιλιωτικά οφείλει να ξεκινήσει από την ακρόαση αυτών των φωνών.

Σύμφωνα με πληροφορίες που είδαν το φως της δημοσιότητας μετά την πρόσφατη επίσκεψή του στη Ρωσία, ο Πατριάρχης Θεόφιλος προτίθεται να επισκεφθεί και την Ουκρανία στο προσεχές μέλλον.

Εάν η επίσκεψη αυτή πραγματοποιηθεί και περιλάβει ουσιαστικές επαφές με το σύνολο των εκκλησιαστικών παραγόντων της χώρας, θα αποτελέσει ασφαλώς μια θετική εξέλιξη.

Η αξιοπιστία όμως μιας μεσολαβητικής προσπάθειας δεν κρίνεται μόνο από τις προθέσεις της αλλά και από τη διαδικασία που ακολουθεί.

Και εδώ ακριβώς εμφανίζεται η σκιά του Αμμάν.

Τον Νοέμβριο του 2019 ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων κάλεσε τους Προκαθημένους των Ορθοδόξων Εκκλησιών σε διάλογο για την κρίση που είχε δημιουργηθεί μετά τη χορήγηση αυτοκεφαλίας στην Εκκλησία της Ουκρανίας.

Η πρωτοβουλία κορυφώθηκε στη λεγόμενη «Αδελφική Συνάντηση του Αμμάν», η οποία πραγματοποιήθηκε στις 26 Φεβρουαρίου 2020 στην Ιορδανία.

Η συνάντηση παρουσιάστηκε ως προσπάθεια υπέρβασης των διαιρέσεων και αποκατάστασης της ενότητας της Ορθοδοξίας.

Ωστόσο, οι σημαντικότερες εκκλησιαστικές αντιδράσεις προήλθαν ακριβώς από την απουσία βασικών Εκκλησιών και από τη σαφή επιφύλαξη που εξέφρασε το Οικουμενικό Πατριαρχείο απέναντι στην πρωτοβουλία.

Για πολλούς παρατηρητές, το Αμμάν δεν λειτούργησε ως ουδέτερος χώρος διαλόγου αλλά ως μια διαδικασία που ευνόησε τις επιδιώξεις της Μόσχας στο ουκρανικό ζήτημα.

Είτε αυτή η εκτίμηση είναι δίκαιη είτε όχι, το γεγονός είναι ότι η εικόνα αυτή εξακολουθεί να επηρεάζει μέχρι σήμερα τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύονται οι κινήσεις του Πατριάρχη Θεοφίλου.

Η επιφύλαξη αυτή ενισχύθηκε περαιτέρω μετά την πρόσφατη επίσκεψη του Πατριάρχη Θεοφίλου στη Μόσχα.

Εκεί συναντήθηκε τόσο με τον Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο όσο και με τον πρόεδρο της Ρωσικής Ομοσπονδίας Βλαντίμιρ Πούτιν.

Μάλιστα, ο Ρώσος πρόεδρος του απένειμε το Τάγμα της Φιλίας, υπογραμμίζοντας τις στενές σχέσεις μεταξύ της Ρωσικής Εκκλησίας και του Πατριαρχείου Ιεροσολύμων.

Κατά τη δημόσια παρέμβασή του στο Κρεμλίνο, ο Πατριάρχης Θεόφιλος αναφέρθηκε στις ειρηνευτικές πρωτοβουλίες που συζητούνται για τον τερματισμό του πολέμου και δήλωσε ότι το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων είναι έτοιμο να προσφέρει τη βοήθειά του σε κάθε προσπάθεια που αποσκοπεί στην επίτευξη ειρήνης.

Τόνισε μάλιστα ότι καθήκον του είναι να ακούει τους ανθρώπους που επιθυμούν να ζουν ειρηνικά και να ενθαρρύνει κάθε πρωτοβουλία συμφιλίωσης.

Το πρόβλημα δεν βρίσκεται ασφαλώς σε αυτές τις δηλώσεις.

Αντιθέτως, η αναζήτηση της ειρήνης αποτελεί θεμελιώδη έκφραση της χριστιανικής μαρτυρίας.

Εκείνο που προκάλεσε συζητήσεις ήταν το γεγονός ότι οι πρώτες σημαντικές επαφές της ενδεχόμενης διαμεσολάβησής του πραγματοποιήθηκαν στη Μόσχα, με συνομιλητές τον Πατριάρχη Κύριλλο και τον Ρώσο πρόεδρο, χωρίς να έχει προηγηθεί μια αντίστοιχη δημόσια και εξίσου προβεβλημένη διαβούλευση με τις εκκλησιαστικές δυνάμεις της Ουκρανίας.

Φυσικά, δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι ο Προκαθήμενος της Εκκλησίας των Ιεροσολύμων ενεργεί υπό την καθοδήγηση ή τις υποδείξεις του Πατριαρχείου Μόσχας.

Το ζήτημα όμως δεν είναι μόνο τι συμβαίνει στην πραγματικότητα.

Στη διπλωματία και στις εκκλησιαστικές σχέσεις εξίσου σημαντική είναι και η εικόνα που διαμορφώνεται.

Ένας διαμεσολαβητής δεν αρκεί να είναι αμερόληπτος. Οφείλει και να φαίνεται αμερόληπτος.

Η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετωπίζει σήμερα ο Πατριάρχης Θεόφιλος είναι ακριβώς αυτή.

Αν επιθυμεί να καταστεί φορέας συμφιλίωσης, πρέπει να πείσει ότι συνομιλεί με την ίδια προσοχή και την ίδια διάθεση κατανόησης τόσο με τη Μόσχα όσο και με το Κίεβο.

Πρέπει να αποδείξει ότι ακούει όλες τις ουκρανικές εκκλησιαστικές φωνές και όχι μόνο όσες επιβεβαιώνουν προκαθορισμένες θέσεις.

Η συγκυρία αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν ληφθεί υπόψη ότι ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων πρόκειται να συμμετάσχει στη Σύναξη των τεσσάρων Πρεσβυγενών Πατριαρχείων που προγραμματίζεται στην Κωνσταντινούπολη.

Εκεί θα βρεθεί μαζί με τους Πατριάρχες Κωνσταντινουπόλεως, Αλεξανδρείας και Αντιοχείας σε μια συνάντηση που φιλοδοξεί να εξετάσει τις μεγάλες προκλήσεις της Ορθοδοξίας στον σύγχρονο κόσμο.

Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς ότι το ουκρανικό ζήτημα δεν θα βρεθεί στο επίκεντρο αυτών των συζητήσεων.

Η Ορθοδοξία δεν οικοδομήθηκε πάνω σε γεωπολιτικά στρατόπεδα ούτε σε διπλωματικές ισορροπίες. Οικοδομήθηκε πάνω στη συνοδικότητα.

Και η συνοδικότητα σημαίνει ότι κανείς δεν αποφασίζει για τους άλλους χωρίς τους άλλους.

Αν ο Πατριάρχης Ιεροσολύμων επιθυμεί να διαδραματίσει έναν ουσιαστικό ρόλο στην αναζήτηση της ειρήνης, η πρώτη του αποστολή δεν είναι να μεταφέρει μηνύματα μεταξύ πρωτευουσών.

Είναι να ακούσει τους ανθρώπους και τις Εκκλησίες που βιώνουν καθημερινά τις συνέπειες του πολέμου.

Διαφορετικά, θα παραμένει αναπάντητο ένα ερώτημα που γίνεται όλο και πιο επίκαιρο:

Η διεθνής κοινότητα αναζητεί μια ειρήνη για την Ουκρανία ή μια ειρήνη χωρίς τους Ουκρανούς;

Πηγές

Милена Фаустова, «Патриарх дружбы православных народов. Что глава Иерусалимской церкви Феофил увез из Москвы», Независимая газета (Nezavisimaya Gazeta), Νοέμβριος 2026.

Patriarchate of Jerusalem, Issued on behalf of the Patriarchate of Jerusalem, 26 Φεβρουαρίου 2020.

Joint Press Statement Following Fraternal Meeting of Representatives of Orthodox Churches in Amman, Jordan, Basilica.ro, 26 Φεβρουαρίου 2020.

Patriarch Theophilos III, A Message on the Anniversary of the Meeting in Amman, Department for External Church Relations of the Moscow Patriarchate, Φεβρουάριος 2021.

Orthodoxia News Agency, Patriarch of Jerusalem Reports on the Format of Primates’ Synaxis, 20 Φεβρουαρίου 2020.

Dora Antoniou, Bartholomew Invites Ancient Patriarchs to Phanar Gathering, Kathimerini English Edition, 15 Σεπτεμβρίου 2026.

Οικουμενικό Πατριαρχείο, Τόμος Αυτοκεφαλίας της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Ουκρανίας, 6 Ιανουαρίου 2019.