Ελλάδα 2030: Πρόσω ολοταχώς στο tittytainment μέσω των Pass

Η Ελλάδα κινδυνεύει να φτάσει στο 2030 έχοντας εκσυγχρονίσει, κυρίως, τον τρόπο με τον οποίο διαχειρίζεται τη στασιμότητά της: ψηφιακές πλατφόρμες για τα επιδόματα, εφαρμογές στοιχήματος για όσους έμαθαν να περιμένουν περισσότερα από την τύχη παρά από τη δουλειά τους και αδιάκοπη πολιτική επικοινωνία, που βαφτίζει την αντοχή στην ακρίβεια «βελτίωση της καθημερινότητας».

Ο πολίτης καλείται να εργάζεται περισσότερο, να περιμένει την επόμενη ενίσχυση και να αισθάνεται ευγνώμων επειδή ακόμη αντέχει.

Πίσω από τις θριαμβολογίες για την ανάπτυξη παραμένει ένα ερώτημα που, σπανίως, τίθεται με επιμονή: πόση αυτονομία αποκτά ο άνθρωπος που ζει από τη δουλειά του;

Μπορεί να στεγαστεί, να σχεδιάσει τη ζωή του, να σπουδάσει τα παιδιά του, να αρνηθεί μια εξευτελιστική αμοιβή; Ή η οικονομία μεγαλώνει κρατώντας τον σε διαρκή ανασφάλεια;

Εδώ αποκτά επικαιρότητα μια παλιά, κυνική λέξη: tittytainment. Αποδίδεται στον Ζμπίγκνιεφ Μπρεζίνσκι μέσα από την αφήγηση των Χανς-Πέτερ Μάρτιν και Χάραλντ Σούμαν στο βιβλίο «The Global Trap» (1997) και ενώνει το tits, με την έννοια του θηλασμού, με το entertainment.

Συνδέθηκε με την υπόθεση μιας κοινωνίας «20 προς 80»: μια μειονότητα 20% θα αρκούσε για την παραγωγή, ενώ οι υπόλοιποι θα συντηρούνταν με στοιχειώδη υλική κάλυψη μέσω χαμηλών αμοιβών, επιδομάτων και με αποχαυνωτική ψυχαγωγία.

Η αναλογία δεν αποτελεί επιστημονική πρόβλεψη, ούτε παγκόσμιο σχέδιο χειραγώγησης.

Παραμένει όμως χρήσιμη ως πολιτική προειδοποίηση, καθώς μια κοινωνία μπορεί να μοιάζει ήρεμη, επειδή οι πολλοί έχουν πάψει να προσδοκούν μια καλύτερη ζωή.

Για να συμβεί αυτό, αρκεί να συναντηθούν τα καθημερινά συμφέροντα κυβερνήσεων που επιδιώκουν άμεσο επικοινωνιακό όφελος, επιχειρήσεων που επενδύουν στη φθηνή εργασία και πλατφορμών που κερδίζουν από τον χρόνο και την προσοχή μας.

Η εξάντληση του πολίτη διευκολύνει όσους θα έπρεπε να λογοδοτούν απέναντί του.

Το έδαφος πάνω στο οποίο φυτρώνει το ελληνικό tittytainment είναι η ίδια η διάρθρωση της οικονομίας.

Η χώρα αναπτύσσεται, προσφάτως, ταχύτερα από την ευρωζώνη, αλλά παράγει λίγα ανά ώρα εργασίας.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπολογίζει την παραγωγικότητα της εργασίας στο 54,6% του μέσου όρου της ΕΕ, ενώ οι Έλληνες εργάζονται από τις περισσότερες ώρες στην Ένωση.

Οι αιτίες είναι γνωστές και επίμονες. Το παραγωγικό υπόδειγμα στηρίζεται σε κλάδους χαμηλής προστιθέμενης αξίας, όπως το εμπόριο, η εστίαση και η αναψυχή, ο τουρισμός και η γεωργία, και σε πολύ μικρές επιχειρήσεις χωρίς οικονομίες κλίμακας και εξαγωγική εμβέλεια.

Η μεταποίηση δίνει το 8,7% του ΑΕΠ, έναντι 14% στην ΕΕ.

Οι θέσεις στη μεταποίηση μέσης και υψηλής τεχνολογίας ήταν το 2024 μόλις το 1,4% της απασχόλησης, έναντι 6% στην ΕΕ.

Το αποτέλεσμα φαίνεται σε δύο αριθμούς. Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε μονάδες αγοραστικής δύναμης ήταν το 2024 το δεύτερο χαμηλότερο στην ΕΕ, στο 70% του μέσου όρου.

Το έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών ανήλθε στο 5,7% του ΑΕΠ το 2025.

Άρα η χώρα καταναλώνει σταθερά περισσότερα από όσα παράγει και αυξάνει κάθε χρόνο το χρέος της προς το εξωτερικό, όπως γινόταν και πριν τα Μνημόνια.

Μια εργασία που παράγει λίγη αξία δεν μπορεί να πληρώνεται καλά, όσες ώρες κι αν διαρκεί.

Ο σερβιτόρος της σεζόν, ο διανομέας, ο υπάλληλος της μικρής οικογενειακής επιχείρησης δουλεύουν πολύ και κερδίζουν λίγα, όχι απαραίτητα από κακή θέληση του εργοδότη, αλλά επειδή η θέση δεν αποδίδει περισσότερα.

Αυτή είναι η ελληνική εκδοχή του «80»: όχι άνεργοι, αλλά εργαζόμενοι που δεν τα βγάζουν πέρα.

Η χαμηλή παραγωγικότητα, ωστόσο, δεν είναι ευθύνη του εργαζομένου.

Βελτιώνεται με εξοπλισμό, υποδομές, οργάνωση και γνώση, δηλαδή με αποφάσεις επιχειρήσεων και πολιτείας.

Όταν η «ανταγωνιστικότητα» μεταφράζεται διαρκώς σε περισσότερες ώρες και μεγαλύτερη ευελιξία, ενώ οι επιχειρήσεις απαλλάσσονται από την απαίτηση να επενδύσουν και να διοικηθούν καλύτερα, η επίκλησή της γίνεται άλλοθι.

Όταν ο μισθός δεν φτάνει, μέρος του κενού το καλύπτει το κράτος με έκτακτες ενισχύσεις.

Η Ελλάδα έχει αναγάγει το Pass σε μόνιμο εργαλείο διακυβέρνησης: Fuel Pass, Power Pass, Market Pass, Youth Pass.

Σε περιόδους κρίσης οι ενισχύσεις είναι αναγκαίες και όποιος δυσκολεύεται να πληρώσει το ρεύμα ή τα τρόφιμα δικαιούται προστασία, χωρίς να οφείλει πολιτική ευγνωμοσύνη.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν η προσωρινή στήριξη γίνεται μόνιμο υποκατάστατο πολιτικής για τους μισθούς, την ακρίβεια και την παραγωγή.

Καμία από αυτές τις παροχές δεν αλλάζει τη θέση του αποδέκτη, επειδή δεν τον κάνει πιο παραγωγικό, δεν του δίνει δεξιότητα, δεν του ανοίγει καλύτερη δουλειά.

Του επιτρέπει απλώς να αντέξει έναν μήνα ακόμη και τον εθίζει να περιμένει τον επόμενο, ενώ επιτρέπει στο παραγωγικό μοντέλο να συνεχίζει να λειτουργεί με αμοιβές που δεν επαρκούν για αξιοπρεπή διαβίωση.

Γι’ αυτό ορισμένοι τα αποκαλούν «επιδόματα ελεημοσύνης», καθώς προσφέρουν ανακούφιση, όχι προοπτική, και χτίζουν σχέση εξάρτησης ανάμεσα στον πολίτη και σε όποιον κυβερνά.

Το «θέλω να ζω αξιοπρεπώς από τη δουλειά μου» δίνει τη θέση του στο «πότε ανοίγει η πλατφόρμα;»

Εδώ η ελληνική εικόνα συναντά τον ορισμό του 1995. Το tittytainment έχει δύο σκέλη, την τροφή και τη διασκέδαση.

Το Pass είναι το πρώτο. Το δεύτερο μετριέται επίσης.

Πάνω από τους μισούς Έλληνες (54,5%) δήλωσαν ότι έπαιξαν τουλάχιστον ένα τυχερό παιχνίδι το 2025.

Οι πάροχοι κράτησαν 3,07 δισ. ευρώ από τις τσέπες των παικτών και το Δημόσιο εισέπραξε 1,17 δισ. ευρώ, αυξημένα κατά 11%.

Το κράτος που μοιράζει το Pass είναι, άρα, συνέταιρος στο στοίχημα και λειτουργεί ταυτόχρονα ως προστάτης των πολιτών και ως εισπράκτορας από τις απώλειές τους.

Αυτή η διπλή ιδιότητα επιβάλλει αυξημένη λογοδοσία.

Διαφορετικά, η ζημιά του παίκτη μετατρέπεται σε δείκτη επιτυχίας για τον προϋπολογισμό.

Εδώ φαίνονται και τα όρια ενός εκσυγχρονισμού που διευκολύνει τη διανομή και την κατανάλωση του εισοδήματος, ενώ αφήνει αδύναμη την παραγωγική βάση της οικονομίας.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη έρχεται να μεγεθύνει αυτή την αντίφαση.

Στις οικονομίες που την ενσωματώνουν στην παραγωγή, ανεβάζει την απόδοση όσων ξέρουν να τη χρησιμοποιούν.

Στην Ελλάδα, όμως, η ψηφιακή αναβάθμιση εξακολουθεί να μεταφράζεται πολύ δυσκολότερα σε παραγωγική πρόοδο.

Το 2025 μόλις το 8,9% των επιχειρήσεων με δέκα ή περισσότερους εργαζομένους χρησιμοποιούσε τεχνολογίες ΤΝ, έναντι 20% στην ΕΕ.

Οι πολίτες, αντίθετα, την υιοθέτησαν αμέσως.

Σύμφωνα με έρευνα της διαΝΕΟσις, το 69% δηλώνει ότι έχει χρησιμοποιήσει εφαρμογές ΤΝ και το 12% ενημερώνεται ήδη από chatbots.

Η Ελλάδα γίνεται, έτσι, χώρα που καταναλώνει Τεχνητή Νοημοσύνη, χωρίς να παράγει με αυτήν.

Την χρησιμοποιεί καταναλωτικά στον καναπέ και όχι παραγωγικά στην επιχείρηση.

Η εξοικείωση με ένα chatbot δεν καλύπτει την παραγωγική υστέρηση, αν δεν συνοδεύεται από τεχνογνωσία και ικανότητα προσαρμογής των εφαρμογών στις ανάγκες της οικονομίας.

Η συνέπεια για το 2030 είναι διπλή. Πρώτον, η υπεραξία της νέας τεχνολογίας θα εισπράττεται αλλού, από όσους σχεδιάζουν και κατέχουν τα συστήματα, ενώ εδώ θα πληρώνουμε συνδρομές. Δεύτερον, οι εργασίες γραφείου ρουτίνας, από τις λίγες αξιοπρεπώς αμειβόμενες διεξόδους ενός πτυχιούχου, είναι ακριβώς εκείνες που αυτοματοποιούνται πρώτες. Θα μείνουν οι χειρωνακτικές υπηρεσίες χαμηλής παραγωγικότητας, που κανείς αλγόριθμος δεν βιάζεται να αντικαταστήσει, επειδή είναι ήδη φθηνές.

Αν η τάση δεν αλλάξει, το 20:80 θα πάρει εδώ συγκεκριμένη μορφή.

Μια μικρή μειονότητα θα εργάζεται στην εξωστρεφή, ψηφιακή οικονομία ή απομακρυσμένα για το εξωτερικό.

Η πλειονότητα θα σερβίρει, θα διανέμει και θα φυλάει, με μισθό που συμπληρώνεται από Pass και με βράδια που γεμίζουν από την οθόνη.

Η τεχνογνωσία, η ιδιοκτησία και η εξουσία των αποφάσεων θα συγκεντρώνονται σε λίγους, ενώ οι πολλοί θα καλούνται διαρκώς να προσαρμόζονται, χωρίς λόγο, στους όρους της προσαρμογής τους.

Η εικόνα έχει και άλλη όψη, που πρέπει να αναφερθεί.

Η ανεργία βρίσκεται στο χαμηλότερο επίπεδο από το 2009 και οι επενδύσεις ανέβηκαν από το 11,3% του ΑΕΠ το 2018 στο 16,9% το 2025.

Τα Pass, θα πει εύλογα κάποιος, στήριξαν νοικοκυριά σε πραγματικές κρίσεις ενέργειας και ακρίβειας.

Η διασκέδαση δεν είναι αποχαύνωση, και κάθε γενιά θρήνησε την επόμενη ως παθητική.

Ο ίδιος ο όρος, τέλος, μας έφτασε από δεύτερο χέρι και έχει γίνει αγαπημένο σύνθημα συνωμοσιολογιών κατά της παγκοσμιοποίησης.

Οι ενστάσεις αυτές είναι βάσιμες, δεν αλλάζουν όμως το συμπέρασμα, επειδή το επιχείρημα δεν αφορά το επίπεδο, αλλά τη δομή.

Περισσότερες θέσεις χαμηλής παραγωγικότητας μειώνουν την ανεργία, χωρίς να ανεβάζουν το βιοτικό επίπεδο.

Τι θα άλλαζε την πορεία; Η χώρα επιχείρησε επί δεκαετίες να ευημερήσει με κατανάλωση, εισαγωγές και εποχικές ή καταναλωτικές, προσωποπαγείς υπηρεσίες, και οι αριθμοί που προηγήθηκαν είναι ο απολογισμός αυτής της επιλογής. Δεν χρειάζεται, επομένως, μια ακόμη δέσμη μέτρων, αλλά η πολιτική απόφαση να πάψει η χώρα να επιδοτεί τη συντήρηση ενός παραγωγικού μοντέλου που δεν αποδίδει και να χρηματοδοτήσει την αλλαγή του.

Αυτό σημαίνει ένα εθνικό σχέδιο παραγωγικής ανασυγκρότησης με ορίζοντα δεκαετίας, που δεσμεύει, πέρα από τον εκλογικό κύκλο, και στηρίζεται σε πέντε άξονες:

◾Παραγωγική εξειδίκευση με στόχους. Βιομηχανική πολιτική που επιλέγει αλυσίδες αξίας στις οποίες η χώρα διαθέτει ήδη βάση, όπως η αγροδιατροφή και η μεταποίησή της, το φάρμακο, η ενέργεια, η ναυτιλιακή τεχνολογία, τα logistics και οι ψηφιακές υπηρεσίες, και που συνδέει τον τουρισμό με την εγχώρια παραγωγή, αντί με τις εισαγωγές. Με δημόσιους, μετρήσιμους στόχους για το μερίδιο της μεταποίησης, την παραγωγικότητα και το εξωτερικό έλλειμμα.

◾Δημόσιο χρήμα με παραγωγικές υποχρεώσεις. Κάθε επιδότηση, φορολογικό κίνητρο και δημόσια σύμβαση να συνδέεται με επενδύσεις σε εξοπλισμό και έρευνα, εξαγωγές, συνεργασίες και ποιοτικές θέσεις εργασίας, με έλεγχο και επιστροφή της ενίσχυσης, όταν οι δεσμεύσεις δεν τηρούνται. Τα κίνητρα μεγέθυνσης, από τις συγχωνεύσεις έως τα συνεργατικά σχήματα, έχουν νόημα μόνο όταν αυξάνουν την παραγωγική ικανότητα, χωρίς να περιορίζουν τον ανταγωνισμό.

◾Γνώση και τεχνολογία μέσα στην παραγωγή. Σύνδεση πανεπιστημίων και ερευνητικών κέντρων με τις επιχειρήσεις, αναβάθμιση της τεχνικής εκπαίδευσης, κατάρτιση που αξιολογείται δημόσια από τη θέση που βρίσκουν οι καταρτιζόμενοι και δομές που φέρνουν την τεχνητή νοημοσύνη στη μικρή επιχείρηση. Και ένα σχολείο που διδάσκει ανάγνωση, μαθηματικά και κριτική επεξεργασία της πληροφορίας, με συστηματική αποτίμηση της προόδου.

◾Εργασία που μοιράζεται το όφελος. Ισχυρότερες συλλογικές διαπραγματεύσεις, ουσιαστική εφαρμογή της εργατικής νομοθεσίας και λόγος των εργαζομένων στις τεχνολογικές αλλαγές, ώστε η άνοδος της παραγωγικότητας να φτάνει στον μισθό. Η αύξηση του πλούτου και η δικαιότερη κατανομή του είναι διακριτές πολιτικές ευθύνες, και η δεύτερη δεν μπορεί να αναβάλλεται μέχρι να επιτευχθεί η πρώτη.

◾Κοινωνικό κράτος με κανόνες, όχι με εξαγγελίες. Σταθερή και προβλέψιμη προστασία για το εισόδημα, τη στέγη και τη φροντίδα στη θέση των διαδοχικών Pass, που θα περιορίζονται σε πραγματικές κρίσεις και θα έχουν ημερομηνία λήξης. Και περιορισμός της προώθησης του τζόγου, ιδίως προς τους νέους, με δημόσιο απολογισμό του κοινωνικού του κόστους.

Ένα τέτοιο σχέδιο έχει πολιτικό κόστος. Προϋποθέτει κοινωνική συμφωνία κράτους, επιχειρήσεων και εργαζομένων, ανεξάρτητη παρακολούθηση με ετήσιο απολογισμό στη Βουλή και κυβερνήσεις που δέχονται να κριθούν από αποτελέσματα, τα οποία θα φανούν μετά τη θητεία τους.

Προϋποθέτει ακόμη ένα κράτος που λειτουργεί, με ταχύτερη δικαιοσύνη, αξιόπιστη δημόσια διοίκηση, σταθερούς κανόνες για τη χρήση της γης και την ενέργεια.

Οι πόροι δεν λείπουν. Τα ποσά που σήμερα διασκορπίζονται σε έκτακτες παροχές, τα έσοδα του Δημοσίου από τον τζόγο και τα ευρωπαϊκά κονδύλια μπορούν να χρηματοδοτήσουν παραγωγή αντί για αναμονή.

Εκείνο που περιορίζεται είναι η ευχέρεια της εξουσίας να αγοράζει συναίνεση με παροχές και των επιχειρήσεων να εισπράττουν ενισχύσεις χωρίς να λογοδοτούν. Εκεί θα κριθεί η βούληση για αλλαγή.

Το tittytainment δεν είναι μοίρα. Είναι η πορεία της ελάχιστης αντίστασης. Είναι αυτό που συμβαίνει όταν μια χώρα βρίσκει ευκολότερο να επιδοτεί τη χαμηλή αμοιβή, παρά να αλλάξει αυτό που την παράγει.

Μένουν τέσσερα χρόνια έως το 2030 και το πλοίο πηγαίνει πρόσω ολοταχώς. Το τιμόνι όμως γυρίζει ακόμη, αρκεί να βρεθεί εξουσία πρόθυμη να κριθεί από το πόσοι άνθρωποι ζουν χωρίς να περιμένουν την επόμενη έκτακτη ενίσχυση.