Το [ρωσικό] Αφρικανικό Εξαρχάτο: Εκκλησιαστική Ιεραποστολή ή Γεωπολιτική Στρατηγική;

(…)
Afrique dis-moi Afrique
Est-ce donc toi ce dos qui se courbe
Et se couche sous le poids de l’humilité
Ce dos tremblant à zébrures rouges
Qui dit oui au fouet sur les routes de midi
(…)

David Diop, «Afrique mon Afrique»

Η επέκταση του Πατριαρχείου Μόσχας στην Αφρική, η σύγκρουση με το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας και η ανάδυση μιας νέας μορφής ρωσικής επιρροής στη Μαύρη Ήπειρο

Η ρωσική παρουσία στην Αφρική (όπως και κάθε άλλης προερχόμενης εκτός Αφρικής παρουσίας) δεν αποτελεί πράξη αλτρουισμού ούτε νοσταλγία της σοβιετικής εποχής. Πρόκειται για μια ψυχρά υπολογισμένη γεωπολιτική στρατηγική.

Η Μόσχα επιδιώκει να αποκτήσει πρόσβαση σε στρατηγικά λιμάνια, πολύτιμες πρώτες ύλες και πολιτικούς συμμάχους που θα ενισχύσουν τη διεθνή της θέση απέναντι στη Δύση.

Με όπλα, στρατιωτικούς συμβούλους και συμφωνίες ασφαλείας, η Ρωσία διεισδύει σε χώρες όπου η ευρωπαϊκή και αμερικανική επιρροή υποχωρεί.

Εκεί όπου η Δύση συχνά συνδέει τη βοήθειά της με όρους περί δημοκρατίας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων όπως αυτή τους εννοεί, η Μόσχα προσφέρει στήριξη χωρίς πολιτικές προϋποθέσεις, εξασφαλίζοντας πολύτιμα ανταλλάγματα σε ορυχεία, ενεργειακά έργα και στρατιωτικές διευκολύνσεις.

Η Αφρική, συνεπώς, δεν αποτελεί για τη Ρωσία απλώς μια αναδυόμενη αγορά. Είναι ένα κρίσιμο μέτωπο του παγκόσμιου ανταγωνισμού ισχύος, όπου η Μόσχα επιχειρεί να αποδείξει ότι εξακολουθεί να είναι παγκόσμια δύναμη με δυνατότητα προβολής επιρροής πολύ πέρα από τα σύνορά της.

Η ίδρυση του Πατριαρχικού Εξαρχάτου Αφρικής από το Πατριαρχείο Μόσχας τον Δεκέμβριο του 2021 υπήρξε ίσως η πιο ριζοσπαστική και αμφιλεγόμενη εκκλησιαστική πρωτοβουλία στη σύγχρονη ιστορία της Ορθοδοξίας.

Εμφανίστηκε ως απάντηση στην αναγνώριση της αυτοκεφαλίας της Ορθόδοξης Εκκλησίας της Ουκρανίας από τον Πατριάρχη Αλεξανδρείας Θεόδωρο Β΄, σύντομα όμως έγινε φανερό ότι το διακύβευμα υπερέβαινε κατά πολύ το ουκρανικό ζήτημα.

Η έρευνα του ανεξάρτητου δημοσιογράφου Ivan Makrindin στη Novaya Gazeta, σε αποστολές πεδίου στην Κένυα, σε δεκάδες συνεντεύξεις και σε πολυετή παρακολούθηση των δραστηριοτήτων του Εξαρχάτου, αποκαλύπτει μια πολύ πιο σύνθετη πραγματικότητα.

Πίσω από την εκκλησιαστική ρητορική για την υπεράσπιση της «κανονικότητας» διαγράφεται ένα ευρύ δίκτυο πολιτικών, οικονομικών και στρατηγικών συμφερόντων, μέσα στο οποίο η Ρωσική Εκκλησία λειτουργεί ως ένας από τους βασικούς φορείς της ρωσικής παρουσίας στην Αφρική.

Η πρώτη ανοιχτή πρόκληση προς το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας

Η σημασία της ίδρυσης του Εξαρχάτου δεν μπορεί να γίνει κατανοητή χωρίς αναφορά στην ιδιαίτερη θέση του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας μέσα στην ορθόδοξη παράδοση.

Από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες η αφρικανική ήπειρος θεωρούνταν αποκλειστική κανονική περιοχή του Πατριαρχείου που ίδρυσε, σύμφωνα με την παράδοση, ο Ευαγγελιστής Μάρκος. Η αρχή αυτή αναγνωριζόταν ακόμη και από το ίδιο το Πατριαρχείο Μόσχας μέχρι το 2021.

Η ρωσική απόφαση δεν συνιστούσε απλώς διοικητική παρέμβαση.

Για πρώτη φορά μία Ορθόδοξη Εκκλησία εγκαθιστούσε συστηματικά παράλληλη εκκλησιαστική δομή μέσα σε έδαφος άλλου Πατριαρχείου.

Γι’ αυτό πολλοί εκκλησιολόγοι είδαν στο Αφρικανικό Εξαρχάτο κάτι πολύ περισσότερο από μια διαμαρτυρία για την Ουκρανία.

Διέκριναν την εμφάνιση μιας νέας αντίληψης περί εκκλησιαστικής ισχύος, σύμφωνα με την οποία τα παραδοσιακά γεωγραφικά όρια μπορούν να υποχωρήσουν μπροστά σε ιδεολογικές, πολιτικές ή οικονομικές σκοπιμότητες.

Η Αφρική ως το νέο πεδίο του ρωσικού «εκκλησιαστικού διεθνισμού»

Η έρευνα του Makrindin αποκαλύπτει ένα δεύτερο σημαντικό στοιχείο. Η Μόσχα δεν περιορίζεται πλέον στη μέριμνα για τη ρωσική διασπορά ή για τις πρώην σοβιετικές περιοχές.

Αντίθετα, επιχειρεί να δημιουργήσει γηγενείς εκκλησιαστικές κοινότητες που θα συνδέονται απευθείας με τη Ρωσική Εκκλησία.

Η Κένυα αποτελεί το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα. Εκεί η Ορθοδοξία είχε ήδη βαθιές ρίζες χάρη στο έργο του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας και των Ελλήνων ιεραποστόλων. Υπήρχαν ναοί, σχολές, οργανωμένες κοινότητες και εκατοντάδες κληρικοί.

Η Μόσχα βρήκε επομένως ένα ήδη διαμορφωμένο εκκλησιαστικό περιβάλλον. Το ζητούμενο δεν ήταν η δημιουργία νέων ενοριών αλλά η προσέλκυση υφιστάμενων κληρικών.

Αυτό εξηγεί γιατί η πρώτη μεγάλη προσπάθεια επικεντρώθηκε στην προσέγγιση Αφρικανών ιερέων που ανήκαν στο Πατριαρχείο Αλεξανδρείας και όχι στην ίδρυση νέων αποστολών.

Η οικονομία της ιεραποστολής

Ένα από τα πλέον αποκαλυπτικά στοιχεία της συνέντευξης αφορά τον οικονομικό παράγοντα.

Οι περισσότερες αφρικανικές ορθόδοξες κοινότητες λειτουργούν υπό εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες.

Οι κληρικοί συχνά συντηρούν οικογένειες με ελάχιστους πόρους, ενώ οι τοπικές Εκκλησίες αδυνατούν να καλύψουν βασικές ανάγκες.

Η Ρωσική Εκκλησία αξιοποίησε ακριβώς αυτή την πραγματικότητα.

Οι μισθοί που προσέφερε δεν ήταν θεαματικοί με ευρωπαϊκά δεδομένα, ήταν όμως σημαντικά υψηλότεροι από αυτούς που λάμβαναν πολλοί Αφρικανοί ιερείς.

Παράλληλα χρηματοδοτήθηκαν ορφανοτροφεία, τοπικές αγροτικές δραστηριότητες, εκπαιδευτικά προγράμματα και κοινωνικές δομές.

Η περίπτωση αυτή δείχνει ότι στην Αφρική η εκκλησιαστική επιρροή δεν κρίνεται μόνο στα θεολογικά συνέδρια ή στις συνοδικές αποφάσεις.

Συχνά κρίνεται στην ικανότητα μιας Εκκλησίας να παρέχει πρακτική στήριξη σε κοινότητες που αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα επιβίωσης.

Ο Γεώργιος Μαξίμοφ και η «διπλωματία των ιεραποστόλων»

Ιδιαίτερη θέση στην έρευνα καταλαμβάνει ο ιεραπόστολος πρωθιερέας Γεώργιος Μαξίμοφ.

Πολύ πριν δημιουργηθεί το Εξαρχάτο, ο Μαξίμοφ περιόδευε σε διάφορες αφρικανικές χώρες συναντώντας κληρικούς του Πατριαρχείου Αλεξανδρείας.

Έχτιζε προσωπικές σχέσεις, συζητούσε τα προβλήματα των τοπικών κοινοτήτων και παρουσίαζε τη ρωσική θέση για την Ουκρανία.

Σύμφωνα με μαρτυρίες που συγκέντρωσε ο Μακρίντιν, ο Μαξίμοφ υπήρξε ίσως ο σημαντικότερος άνθρωπος του εγχειρήματος.

Δεν λειτούργησε απλώς ως ιεραπόστολος αλλά ως σύνδεσμος ανάμεσα στη Μόσχα και τον αφρικανικό κλήρο.

Μέσα από τη δράση του διαμορφώθηκαν τα πρώτα δίκτυα που αργότερα αποτέλεσαν τον πυρήνα του Εξαρχάτου.

Η Εκκλησία ως εργαλείο ήπιας ισχύος

Το πιο ουσιαστικό συμπέρασμα της έρευνας είναι ίσως ότι η Ρωσική Εκκλησία λειτουργεί ως μηχανισμός «ήπιας ισχύος» της ρωσικής πολιτείας.

Ο όρος δεν συνεπάγεται ότι η Εκκλησία ελέγχεται διοικητικά από τις κρατικές υπηρεσίες.

Περιγράφει όμως την ικανότητά της να δημιουργεί πολιτισμική και κοινωνική επιρροή σε περιοχές όπου η στρατιωτική ή πολιτική παρουσία θα ήταν δυσκολότερα αποδεκτή.

Οι ιερείς και οι επίσκοποι έρχονται σε επαφή με τοπικούς ηγέτες, εκπαιδευτικά ιδρύματα, κοινωνικές οργανώσεις και πολιτικούς παράγοντες.

Δημιουργούν σχέσεις εμπιστοσύνης και δίκτυα επικοινωνίας που συχνά αποδεικνύονται πολύτιμα για τη συνολική παρουσία της Ρωσίας.

Δεν είναι τυχαίο ότι σε χώρες όπως η Τανζανία ή η Ισημερινή Γουινέα η εκκλησιαστική δραστηριότητα εξελίσσεται παράλληλα με την επέκταση ρωσικών κρατικών επιχειρήσεων, ιδίως της Rosatom.

Η σκιά της Wagner και το «Αφρικανικό Σώμα»

Η συνέντευξη αγγίζει και ένα ζήτημα που προκαλεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον: τις σχέσεις της Ρωσικής Εκκλησίας με τις ρωσικές στρατιωτικές δομές στην Αφρική.

Παρά την απουσία άμεσων αποδείξεων για οργανωμένη συνεργασία με τη Wagner, η έρευνα δείχνει ότι η εκκλησιαστική παρουσία αναπτύχθηκε ευκολότερα σε περιοχές όπου υπήρχε ήδη ισχυρή ρωσική στρατιωτική επιρροή.

Ιδίως στην Κεντροαφρικανική Δημοκρατία, αρκετοί συνομιλητές του δημοσιογράφου συνέδεσαν την επιτυχία του Εξαρχάτου με το ευρύτερο δίκτυο ρωσικών παραγόντων που δραστηριοποιούνταν στη χώρα.

Μετά την αναδιοργάνωση των ρωσικών στρατιωτικών παρουσιών υπό το «Αφρικανικό Σώμα», οι σχέσεις αυτές εμφανίζονται πλέον πολύ πιο ανοιχτά απ’ ό,τι στο παρελθόν.

Το μέλλον μιας εκκλησιαστικής αναμέτρησης

Τέσσερα χρόνια μετά την ίδρυση του Εξαρχάτου, η έκβαση της αναμέτρησης παραμένει αβέβαιη.

Το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας εξακολουθεί να διαθέτει πολύ ευρύτερη παρουσία στην ήπειρο και βαθύτερες ιστορικές ρίζες.

Ωστόσο η ρωσική πρωτοβουλία κατόρθωσε να διαταράξει ισορροπίες που φάνταζαν αμετακίνητες.

Πάνω απ’ όλα, αποκάλυψε ότι η Αφρική έχει μετατραπεί σε μία από τις σημαντικότερες αρένες του σύγχρονου ορθόδοξου κόσμου.

Εκεί συναντώνται πλέον όχι μόνο διαφορετικές εκκλησιαστικές αντιλήψεις, αλλά και ανταγωνιστικές γεωπολιτικές στρατηγικές.

Το Αφρικανικό Εξαρχάτο δεν είναι απλώς μια ακόμη εκκλησιαστική επαρχία της Ρωσικής Εκκλησίας.

Αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της νέας εποχής στην οποία εισέρχεται η Ορθοδοξία, μιας εποχής όπου η θρησκεία, η πολιτική, η οικονομία και η διεθνής ισχύς αλληλεπιδρούν ολοένα και πιο στενά, καθιστώντας δυσδιάκριτα τα όρια μεταξύ ποιμαντικής αποστολής και γεωπολιτικής στρατηγικής.