Ο κώδικας ενδυμασίας στα σχολεία του Αζερμπαϊτζάν πυροδοτεί διαδηλώσεις και ρήξη με την Τουρκία

Η διαμάχη για τις σχολικές στολές έχει εξελιχθεί σε μια ασυνήθιστα δημόσια ρήξη μεταξύ των δύο στενότερων συμμάχων του τουρκικού κόσμου.

Βίντεο που κοινοποιούνται στο διαδίκτυο δείχνουν κορίτσια να κλαίνε και να αγκαλιάζουν τους δασκάλους τους, καθώς τους απαγορεύεται η είσοδος στις πύλες των σχολείων στο Αζερμπαϊτζάν.

Οι μαθητές συμμετείχαν σε διαδηλώσεις αλληλεγγύης, οι οποίες έγιναν δημόσιες και επεκτάθηκαν στις πλατείες.

Μέχρι τις 12 Οκτωβρίου, η Αστυνομία είχε κρατήσει τουλάχιστον 37 άτομα, σύμφωνα με επίσημες δηλώσεις.

Αυτά τα γεγονότα πυροδότησαν αντιδράσεις από αξιωματούχους στην Τουρκία, τον στενότερο σύμμαχο του Αζερμπαϊτζάν, οι οποίοι καταδίκασαν την απαγόρευση της μαντίλας.

Διαδηλώσεις και κρατήσεις

Το πρώτο βίντεο που κατέγραψε την αναταραχή προήλθε από το Τζαλιλαμπάντ στο νότιο Αζερμπαϊτζάν, ακολουθούμενο από αναφορές από το Μπακού και κοντινά χωριά.

Οι διαδηλώσεις και οι διαδικτυακές αναφορές εξαπλώθηκαν στη συνέχεια γρήγορα και έγιναν viral.

Αυτές οι υπαίθριες διαδηλώσεις ενδέχεται να είναι οι μεγαλύτερες εδώ και χρόνια σε μια χώρα που περιορίζει τις μη εγκεκριμένες συγκεντρώσεις.

Γονείς δήλωσαν στο Meydan TV, ένα ανεξάρτητο Μέσο Ενημέρωσης στο Αζερμπαϊτζάν, ότι οι διοικητικοί υπάλληλοι απαίτησαν από τα κορίτσια να βγάλουν τις μαντίλες τους· η άρνηση σήμαινε ότι θα έπρεπε να μείνουν εκτός.

Η Γκιουλσάν Αλίεβα, καθηγήτρια αγγλικών με 23 χρόνια εμπειρίας στην οποία αρνήθηκαν την είσοδο στο σχολείο της στο Μπακού, δήλωσε ότι τα συνταγματικά της δικαιώματα στην εργασία και τη μελέτη πρέπει να διαφυλαχθούν.

Αρκετοί κρατούμενοι, συμπεριλαμβανομένων δημοσιογράφων και κληρικών, ξεκίνησαν απεργίες πείνας υποστηρίζοντας τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς που φορούν χιτζάμπ.

Οι διαδηλωτές περιγράφουν τα μέτρα ως θρησκευτική διάκριση και εμπόδιο στην εκπαίδευση, ενώ η κυβέρνηση τα παρουσιάζει ως ουδέτερη πολιτική για τις στολές και ένα υγιές εκπαιδευτικό περιβάλλον, ζητώντας να κρατηθούν οι ιδεολογικές συγκρούσεις μακριά από το σχολείο.

Στις 12 Οκτωβρίου, δύο γεγονότα συγκλόνισαν το Αζερμπαϊτζάν.

Μέσα Ενημέρωσης που προσκείνονται στην κυβέρνηση ανέφεραν αργότερα περισσότερες από 200 προσαγωγές στο Μπακού, αλλά ο αριθμός αυτός δεν είναι επιβεβαιωμένος και το υπουργείο δεν έχει σχολιάσει.

Έξι μαθητές κρατήθηκαν, ως ύποπτοι για απόπειρα εμπρησμού σε σχολείο.

Τα φιλοκυβερνητικά Μέσα Ενημέρωσης έχουν δώσει έμφαση στις ζημιές.

Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι τα παιδιά παρασύρονται σε ριζοσπαστική θρησκευτική προπαγάνδα, ενώ άλλοι, επικαλούμενοι τον αναλυτή Ασίφ Ναριμανλί, αφήνουν να εννοηθεί ότι ορισμένες αναταραχές ενδέχεται να συντονίζονται από το Ιράν.

Οι ισχυρισμοί αυτοί δεν έχουν επαληθευτεί ανεξάρτητα.

Οι επικριτές έχουν επίσης βρεθεί αντιμέτωποι με κυρώσεις: σύμφωνα με ανεξάρτητα Μέσα Ενημέρωσης, δύο άνδρες φυλακίστηκαν για ένα βίντεο και μια διαμαρτυρία με γκράφιτι, και ο θεολόγος Αμπγκιούλ Σουλεϊμανόφ καταδικάστηκε σε 30 ημέρες κράτηση για απείθεια σε αστυνομικές εντολές, γεγονός που η οικογένειά του συνδέει με την κριτική του στο διαδίκτυο.

Χρήστες ανέφεραν επίσης ότι το Instagram και το TikTok λειτουργούσαν μόνο με τη χρήση VPN· οι Αρχές δεν έχουν επιβεβαιώσει αποκλεισμό αυτών των ιστοσελίδων, αλλά αυτό μετρήθηκε αργότερα από το NetBlocks, έναν παγκόσμιο οργανισμό παρακολούθησης του διαδικτύου με έδρα το Λονδίνο.

Η αποσταθεροποίηση προέρχεται επίσης εκτός του Αζερμπαϊτζάν.

Οι Αρχές του Μπακού καταδίκασαν κυβερνοεπιθέσεις κατά της ψηφιακής υποδομής του κράτους.

Σε ανακοίνωσή της στο Telegram, μια ομάδα χάκερ που συντάσσεται με την ιρανική κυβέρνηση ανέλαβε την ευθύνη για αυτές τις κυβερνοεπιθέσεις, επικαλούμενη την απαγόρευση του χιτζάμπ.

Τι προβλέπουν οι κανόνες

Οι αλλαγές εισήχθησαν σταδιακά. Τον Ιούλιο, ο Πρόεδρος Ιλχάμ Αλίεφ υπέγραψε τροπολογίες που προσέθεσαν την κοσμικότητα στις Αρχές της γενικής εκπαίδευσης και απαίτησαν από τους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς στα δημόσια σχολεία να ακολουθούν τις απαιτήσεις ενδυμασίας.

Μια μεταγενέστερη τροπολογία έκανε τους κανόνες για τη σχολική στολή πιο συγκεκριμένους: απαγορεύει ρουχισμό που διαταράσσει την ομοιομορφία της ενδυμασίας.

Στις 9 Οκτωβρίου, το Υπουργείο Παιδείας του Μπακού ανακοίνωσε ότι θα αρχίσει να παρακολουθεί την τήρηση των μέτρων.

Ο λόγος για τον οποίο αυτό το ζήτημα προσελκύει τόση προσοχή, ωστόσο, είναι ότι κανένα επίσημο κείμενο δεν αναφέρει ρητά το χιτζάμπ.

Ωστόσο, οι έλεγχοι που ακολούθησαν την ανακοίνωση της 9ης Οκτωβρίου συνοδεύτηκαν από τον αποκλεισμό κοριτσιών και γυναικών με μαντίλες από τα μαθήματα, παρόλο που το διάταγμα δεν εξουσιοδοτεί τέτοια μέτρα.

Οι αξιωματούχοι απορρίπτουν τον χαρακτηρισμό «απαγόρευση».

Ο Ζαχίντ Ορούτζ, ο οποίος προεδρεύει της κοινοβουλευτικής επιτροπής ανθρωπίνων δικαιωμάτων, δήλωσε ότι «δεν υπάρχει απαγόρευση χρήσης μαντίλας εκτός σχολείου» και ότι στόχος είναι οι ενιαίοι κανόνες εντός των αιθουσών διδασκαλίας.

Ανάλυση που δημοσιεύτηκε από κρατικά Μέσα Ενημέρωσης υπερασπίζεται την πολιτική, τονίζοντας ότι το Αζερμπαϊτζάν είναι μια χώρα με μουσουλμανική πλειοψηφία (96%) αλλά κοσμική.

Ο επικεφαλής της Διοίκησης Μουσουλμάνων του Καυκάσου, Αλαχσούκουρ Πασαζάντε, δήλωσε ότι το χιτζάμπ είναι μια σημαντική θρησκευτική υποχρέωση, αλλά ότι οι πολίτες δεν μπορούν να αντιτίθενται στις κρατικές αποφάσεις.

Το σύνταγμα είναι ασαφές. Το Άρθρο 7 ορίζει το Αζερμπαϊτζάν ως κοσμικό κράτος και το Άρθρο 18 διαχωρίζει τη θρησκεία από το κράτος, συμπεριλαμβανομένης της εκπαίδευσης, αλλά το Άρθρο 48 εγγυάται την ελευθερία της συνείδησης.

Γιατί εμπλέκεται η Τουρκία

Η αντίδραση της Άγκυρας διαμορφώθηκε σταδιακά, διαδοχικά. Στην ομιλία του στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ στα τέλη Σεπτεμβρίου, ο Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν χαρακτήρισε τις απαγορεύσεις της σχολικής μαντίλας σε ορισμένες χώρες «επίθεση στα πιο θεμελιώδη δικαιώματα των γυναικών».

Δεν κατονόμασε το Αζερμπαϊτζάν, αν και πολλοί θεώρησαν ότι η παρατήρηση στόχευε το Μπακού.

Στις 2 Οκτωβρίου, ο Αλίεφ δήλωσε στο συνέδριο του κόμματός του ότι κανείς δεν πρέπει να παρεμβαίνει στις υποθέσεις του Αζερμπαϊτζάν, μια άποψη που άλλοι πολιτικοί και αναλυτές του Αζερμπαϊτζάν επανέλαβαν ημέρες αργότερα.

Η ανταλλαγή δηλώσεων μεταξύ δημόσιων αξιωματούχων κλιμακώθηκε στη συνέχεια.

Ο επικεφαλής σύμβουλος του Ερντογάν, Οκτάι Σαράλ, ανάρτησε στο «X» ότι το να απομακρύνεται μια μαθήτρια στην πύλη του σχολείου επειδή καλύπτει το κεφάλι της είναι απαράδεκτο.

«Το χιτζάμπ δεν είναι εμπόδιο· είναι απαίτηση της πίστης», έγραψε, παροτρύνοντας το Μπακού να αναιρέσει γρήγορα το «λάθος».

Το κυβερνών κόμμα του Αζερμπαϊτζάν απάντησε στις 13 Οκτωβρίου.

Κατηγόρησε τα τουρκικά Μέσα Ενημέρωσης για δυσφημιστική εκστρατεία και χαρακτήρισε τις προηγούμενες δηλώσεις «λαϊκιστικές και ανευθύνες».

Ανέφερε ότι το Αζερμπαϊτζάν είναι κοσμικό βάσει του συντάγματός του, όπως και η Τουρκία.

Επικαλούμενο το σύνθημα «Ένα έθνος, δύο κράτη», τόνισε ότι αυτό σημαίνει δύο ανεξάρτητα κράτη και δεν μπορεί να δικαιολογεί την παρέμβαση του ενός στις υποθέσεις του άλλου.

Η διένεξη είναι ασυνήθιστη επειδή οι δύο χώρες συνδέονται με στρατιωτικούς, ενεργειακούς και πολιτιστικούς δεσμούς.

Υπέγραψαν αμυντικές συμβάσεις ύψους περίπου 500 εκατομμυρίων δολαρίων στις 30 Σεπτεμβρίου, εν μέσω της διαμάχης.

Η ευρύτερη εικόνα

Παρά το γεγονός ότι είναι τυπικά κοσμικό, στο Αζερμπαϊτζάν το κράτος διατηρεί αυστηρό έλεγχο στη θρησκεία.

Οι επικριτές λένε ότι οι Αρχές πολεμούν εδώ και καιρό το «πολιτικό Ισλάμ», αναφερόμενοι σε πιστούς που προσπαθούν να οργανωθούν πολιτικά.

Σύμφωνα με υπολογισμούς του BBC που βασίζονται σε δεδομένα από το Ινστιτούτο Ειρήνης και Δημοκρατίας, οι περισσότεροι πολιτικοί κρατούμενοι ανήκουν σε θρησκευτικές ομάδες.

Ωστόσο, δεν είναι η πρώτη φορά που το χιτζάμπ στα σχολεία βρίσκεται στο προσκήνιο.

Τον Δεκέμβριο του 2010, πολίτες διαδήλωσαν έξω από το Υπουργείο Παιδείας στο Μπακού κατά μιας απαγόρευσης του χιτζάμπ.

Περαιτέρω διαδηλώσεις το 2011 και το 2012 οδήγησαν σε δεκάδες κρατήσεις.

Η εφαρμογή χαλάρωσε αργότερα.

Αλλά μια ανάλυση του Meydan TV υποστηρίζει ότι τα κρατικά Μέσα Ενημέρωσης επαναλαμβάνουν τώρα το εγχειρίδιο του 2010, παρουσιάζοντας τους επικριτές ως πράκτορες ξένων δυνάμεων.

Οι φιλοκυβερνητικές φωνές υποστηρίζουν το αντίθετο: ότι η εξωτερική επιρροή είναι πραγματική.

Η Τουρκία έχει τη δική της ιστορία. Το 1997, ο στρατός ανάγκασε σε παραίτηση την ισλαμιστική κυβέρνηση της χώρας μέσω οικονομικής και πολιτικής πίεσης σε ένα γεγονός που μνημονεύεται ως το «μεταμοντέρνο πραξικόπημα».

Για να επιβάλλουν τον αυστηρό κρατικό κοσμισμό, οι Αρχές απαγόρευσαν στις γυναίκες που φορούσαν μαντίλα να φοιτούν σε πανεπιστήμια και τις απομάκρυναν από θέσεις στη δημόσια διοίκηση, αναγκάζοντας χιλιάδες να παραιτηθούν ή να εγκαταλείψουν την εκπαίδευσή τους.

Αυτή η βαθιά πολωτική καταστολή αναμόρφωσε την τουρκική κοινωνία για πάνω από μια δεκαετία, έως ότου οι απαγορεύσεις ήρθησαν συστηματικά μεταξύ 2008 και 2013.

Αλλά το κόμμα του Ερντογάν, του οποίου η πολιτική απήχηση βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στους θρησκευτικούς ψηφοφόρους και τη μουσουλμανική ταυτότητα, έκτοτε αυτοπροβάλλεται ως υπέρμαχος των γυναικών που φορούν χιτζάμπ.

Γι’ αυτό μια σχολική διαμάχη είναι τόσο κεντρική.

Και οι δύο πλευρές επικαλούνται τον κοσμισμό, την κυριαρχία ή τη θρησκευτική ελευθερία, και η διαμάχη επικαλύπτεται με παλαιότερες τριβές: τον πρόσφατο ισχυρισμό του Αλίεφ ότι το Αζερμπαϊτζάν κέρδισε τον πόλεμο του 2020 χωρίς εξωτερική βοήθεια, την τουρκική κριτική για τους δεσμούς του Μπακού με το Ισραήλ και τις διαφορές σχετικά με την Αρμενία.

Τι παραμένει ασαφές

Δεν είναι σαφές εάν το Μπακού θα διευκρινίσει ή θα μετριάσει την εφαρμογή των μέτρων.

Μέχρι στιγμής, έχει υπερασπιστεί τους κανόνες, και το Υπουργείο Παιδείας του Μπακού δηλώνει ότι παρακολουθεί τα σχολεία.

Το ίδιο το διάταγμα αφήνει τη συμμόρφωση στην ευχέρεια του παιδαγωγικού συμβουλίου κάθε σχολείου.

Είναι επίσης ασαφές πόσα άτομα κρατούνται (37 επίσημα, περισσότερα από 200 σε μη επιβεβαιωμένες αναφορές), εάν υπάρχουν παιδιά ανάμεσά τους, και τι θα απογίνουν οι εκπαιδευτικοί που φέρονται να έχουν απολυθεί.

Το κατά πόσον η Τουρκία θα κλιμακώσει ή θα αποκλιμακώσει την κατάσταση είναι εξίσου αβέβαιο.

Η Άγκυρα δεν έχει εκδώσει καμία επίσημη κυβερνητική απάντηση, και ούτε ο Ερντογάν ούτε ο Αλίεφ έχουν επικρίνει ο ένας τον άλλον άμεσα.

Ωστόσο, η ανταλλαγή δηλώσεων έχει έκτοτε μεταφερθεί από τους δρόμους και τις διαδηλώσεις σε δημόσιες κατηγορίες που ανταλλάσσουν ένας σύμβουλος του Ερντογάν και το κυβερνών κόμμα του Αζερμπαϊτζάν.

Επομένως, η συμμαχία, ενισχυμένη από συμφωνίες άμυνας και φυσικού αερίου, είναι πιθανό να αντέξει μεσοπρόθεσμα, ακόμη κι αν το Μπακού φαίνεται να αμφισβητεί τη δυναμική του «μεγάλου αδελφού».

Για τα κορίτσια που περιμένουν έξω από τις πύλες των σχολείων, αυτά τα διπλωματικά ερωτήματα έχουν μικρότερη σημασία από ένα άλλο, πιο απλό: αν θα τους επιτραπεί να επιστρέψουν στην τάξη φορώvτας τις μαντίλες τους.