Η γεωπολιτική της ελευθερίας: Από τον Ευριπίδη στο Καπιτώλιο

Λεζάντα: Ο Τζορτζ Ουάσιγκτον θέτει τον θεμέλιο λίθο του Καπιτωλίου των Ηνωμένων Πολιτειών

Η πρόσφατη διακήρυξη του Στέιτ Ντιπάρτμεντ για την αδιάρρηκτη συνέχεια του Δυτικού Πολιτισμού -από την Αθήνα και τη Ρώμη έως τη σύγχρονη Αμερική- δεν αποτελεί μια απλή επίκληση στο συναίσθημα, αλλά μια βαθιά στρατηγική τοποθέτηση.

Στην καρδιά αυτού του αφηγήματος βρίσκεται η αρχαιοελληνική διάκριση μεταξύ ελευθερίας και δεσποτείας, όπως αυτή διατυπώθηκε ανάγλυφα από τον Ευριπίδη: η πεποίθηση πως η πολιτική υπόσταση του ατόμου ορίζεται από την ιδιότητα του ελεύθερου πολίτη και όχι του υποταγμένου υπηκόου.

Αυτή η «ευγενής κληρονομιά», η οποία εκκινεί από τον ορθό λόγο της κλασικής αρχαιότητας, διαπερνά τις στοές του Σκωτικού Τύπου και τις σελίδες των στοχαστών του Διαφωτισμού, για να μετουσιωθεί τελικά στο θεσμικό οικοδόμημα των Ηνωμένων Πολιτειών.

Η παρουσία του Κωνσταντίνου Μπρουμίδη στη Ροτόντα του Καπιτωλίου, με την εμβληματική «Αποθέωση του Ουάσιγκτον», λειτουργεί ως οπτικός μάρτυρας αυτής της πνευματικής μετακένωσης: ο Νέος Κόσμος δεν γεννήθηκε στο κενό, αλλά ως η συνειδητή αναβίωση μιας πολιτισμικής παράδοσης χιλιετιών που αρνείται τη δουλεία ως βαρβαρότητα.

Σήμερα, σε μια εποχή που η Δύση καλείται να αντιμετωπίσει τις δικές της εσωτερικές και εξωτερικές προκλήσεις, η επιστροφή στις αθηναϊκές ρίζες της Δημοκρατίας και της Κοινωνικής Δικαιοσύνης αναδεικνύεται σε επιτακτική ανάγκη.

Η αναγνώριση της Ελλάδας ως της ηθικής αφετηρίας αυτού του παγκόσμιου πολιτιστικού άξονα, προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία για την επαναδιατύπωση της εθνικής μας ανεξαρτησίας μέσα σε ένα πλαίσιο οικουμενικών αξιών, επιβεβαιώνοντας πως η ιστορία δεν είναι απλώς παρελθόν, αλλά το ζωντανό λογισμικό της σύγχρονης διπλωματίας.

Στην τραγωδία του Ευριπίδη «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» (στίχοι 1400-1401), η Ιφιγένεια, αποδεχόμενη τη θυσία της για το συμφέρον της Ελλάδας, δηλώνει:

«βαρβάρων δ’ Ἕλληνας ἄρχειν εἰκός, ἀλλ’ οὐ βαρβάρους, μῆτερ, Ἑλλήνων· τὸ μὲν γὰρ δοῦλον, οἳ δ’ ἐλεύθεροι».

(«Είναι φυσικό οι Έλληνες να κυβερνούν τους βαρβάρους και όχι οι βάρβαροι τους Έλληνες, μητέρα· γιατί εκείνοι είναι δούλοι, ενώ αυτοί [οι Έλληνες] ελεύθεροι»).

Ιστορικό και φιλοσοφικό πλαίσιο

Η έννοια της ελευθερίας: Ο Ευριπίδης δεν αναφέρεται σε φυλετική ανωτερότητα με τη σύγχρονη έννοια, αλλά σε πολιτειακή. Για τους αρχαίους Έλληνες, ο «βάρβαρος» (κυρίως ο Πέρσης) ήταν δούλος ενός απόλυτου μονάρχη, ενώ ο Έλληνας ήταν ελεύθερος πολίτης μιας οργανωμένης πολιτείας.

Αυτή η διάκριση μεταξύ δεσποτείας και ελευθερίας αποτέλεσε τη βάση της πολιτικής σκέψης που αργότερα υιοθέτησε ο Διαφωτισμός, δίνοντας έμφαση στην αυτοδιάθεση των εθνών και τη δημοκρατία.

Η φράση αυτή χρησιμοποιήθηκε συχνά ως ιδεολογικό όπλο κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, για να τονιστεί η ανάγκη αποτίναξης του οθωμανικού ζυγού.

Σύνδεση με το σήμερα

Αυτή η ρητορική του Ευριπίδη συνδέεται άμεσα με το Στέιτ Ντιπάρτμεντ και την «ευγενή κληρονομιά». Η Δύση, επικαλούμενη την Αθήνα, ουσιαστικά επικαλείται αυτήν ακριβώς την παράδοση: την προτίμηση της ελευθερίας έναντι της υποταγής σε αυταρχικά συστήματα.

Η επιρροή των Ελλήνων τραγικών και φιλοσόφων στους Ιδρυτές Πατέρες των ΗΠΑ δεν ήταν απλώς φιλολογική, αλλά βαθιά πολιτική και θεσμική.

Ο Τόμας Τζέφερσον, ο Τζέιμς Μάντισον και ο Αλεξάντερ Χάμιλτον μελετούσαν τα κλασικά κείμενα από το πρωτότυπο, αναζητώντας το «αντίδοτο» στην τυραννία.

Η ρήση του Ευριπίδη για τους «ελεύθερους Έλληνες» έναντι των «δούλων βαρβάρων» μεταφράστηκε στη σκέψη των Ιδρυτών Πατέρων ως η θεμελιώδης διαφορά μεταξύ Δημοκρατίας και Απολυταρχίας.

Τόμας Τζέφερσον: Επηρεασμένος από τον Αριστοτέλη και τον Επίκουρο, πίστευε ότι η αυτοκυβέρνηση είναι φυσικό δικαίωμα. Για εκείνον, η βρετανική μοναρχία αντιπροσώπευε τη «βάρβαρη» δεσποτεία που στερούσε από τον πολίτη την αρετή του.

Όπως στον Ευριπίδη ο Έλληνας ορίζεται από την ελευθερία του, έτσι και στο αμερικανικό σύνταγμα ο «Citizen» ορίζεται από τη συμμετοχή του στα κοινά και την προστασία του από το κράτος.

Η ελληνική τραγωδία ως μάθημα πολιτικής

Οι Ιδρυτές Πατέρες έβλεπαν στις τραγωδίες του Ευριπίδη και του Σοφοκλή τις συνέπειες της Ύβρεως.

Η κατάχρηση εξουσίας από έναν ηγεμόνα οδηγεί στην καταστροφή της πόλης.

Αυτό οδήγησε στη δημιουργία του συστήματος των Checks and Balances (Θεσμικά Αντίβαρα), ώστε κανένας «βάρβαρος» εγχώριος τύραννος να μην μπορεί να υποδουλώσει τον λαό.

Ο Διαφωτισμός ως συνδετικός κρίκος

Η μετάβαση από την αρχαία γραμματεία στην αμερικανική επανάσταση έγινε μέσω του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού.

Στοχαστές, όπως ο Βολταίρος και ο Μοντεσκιέ, αναβίωσαν το ελληνικό πνεύμα του ορθού λόγου.

Ο Ελευθεροτεκτονισμός της εποχής εκείνης (στον οποίο ανήκαν ο Ουάσιγκτον και ο Φραγκλίνος) χρησιμοποίησε τα κλασικά σύμβολα και την ελληνική αρχιτεκτονική για να στεγάσει τους νέους θεσμούς, θεωρώντας ότι ανασταίνουν την «Αθηναϊκή Πολιτεία» στον Νέο Κόσμο.

Αυτή η πνευματική διαδρομή εξηγεί γιατί το Στέιτ Ντιπάρτμεντ σήμερα επιλέγει να αναφερθεί στην Αθήνα: είναι μια προσπάθεια να επιβεβαιωθεί ότι η Δύση παραμένει η «χώρα των ελευθέρων» απέναντι στις σύγχρονες μορφές δεσποτείας.