Η ΑΞΙΑ ΤΩΝ ΔΙΕΘΝΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ: Από τον πολύτροπο Οδυσσέα στην οικουμενικότητα του Τεκτονισμού

«πολλῶν δ᾽ ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω»

Όμηρος, Οδύσσεια α 3

Ο Όμηρος δεν αρχίζει την Οδύσσεια παρουσιάζοντας έναν ήρωα που είναι απλώς ισχυρός, γενναίος ή νικητής. Τον ονομάζει «πολύτροπον».

Η λέξη αυτή περικλείει ολόκληρη την προσωπικότητα του Οδυσσέα: την ευστροφία, την προσαρμοστικότητα, την ικανότητα να εξετάζει μία δυσκολία από πολλές πλευρές και να ανακαλύπτει, εκεί όπου οι άλλοι βλέπουν αδιέξοδο, περισσότερους από έναν δρόμους.

Ο ποιητής εξηγεί αμέσως από πού γεννήθηκε αυτή η πολυτροπία: «πολλῶν δ᾽ ἀνθρώπων ἴδεν ἄστεα καὶ νόον ἔγνω».

Ο Οδυσσέας είδε τις πόλεις πολλών ανθρώπων και γνώρισε τον νου τους.

Δεν γνώρισε μόνο τόπους, λιμάνια και ξένα έθιμα.

Γνώρισε τον τρόπο με τον οποίο άλλοι άνθρωποι σκέπτονταν, οργάνωναν τη ζωή τους, αντιμετώπιζαν τον κίνδυνο και αναζητούσαν λύσεις.

Το ταξίδι τού προσέφερε κάτι βαθύτερο από πληροφορίες: του προσέφερε κρίση.

Εδώ βρίσκεται μία από τις αρχαιότερες και ωραιότερες διατυπώσεις της αξίας των διεθνών σχέσεων.

Η επαφή με τον άλλον δεν μας διδάσκει απλώς ποιος είναι εκείνος.

Μας βοηθά να αντιληφθούμε καλύτερα ποιοι είμαστε εμείς.

Μας απαλλάσσει από την επικίνδυνη βεβαιότητα ότι ο δικός μας τρόπος είναι ο μοναδικός δυνατός και μας μαθαίνει να διακρίνουμε ανάμεσα σε όσα πρέπει να διαφυλάξουμε και σε όσα μπορούμε να βελτιώσουμε.

Και αν αυτό ισχύει για έναν άνθρωπο, ισχύει πολύ περισσότερο για μία οργανωμένη κοινωνία, για έναν θεσμό και για μία πνευματική αδελφότητα.

Ένας οργανισμός που περιορίζεται διαρκώς στον εαυτό του κινδυνεύει να θεωρήσει τις συνήθειές του αυτονόητες αλήθειες, τις αδυναμίες του αναπόφευκτες και την ακινησία του παράδοση.

Αντιθέτως, εκείνος που συνομιλεί με άλλους, συγκρίνει εμπειρίες και παρατηρεί διαφορετικά οργανωτικά πρότυπα αποκτά τη δυνατότητα να διορθώνεται χωρίς να αυτοαναιρείται και να εξελίσσεται χωρίς να χάνει την ταυτότητά του.

Η ελληνική σκέψη δεν φοβήθηκε ποτέ αυτή τη συνάντηση. Ο Διογένης, όταν ρωτήθηκε από πού κατάγεται, απάντησε με μία μόνο λέξη: «κοσμοπολίτης». Δεν αρνήθηκε την ιδιαίτερη πατρίδα του· διεύρυνε όμως τα όρια της ευθύνης του, δηλώνοντας πολίτης ενός κόσμου μεγαλύτερου από την πόλη καταγωγής του.

Αργότερα, ο Μάρκος Αυρήλιος θα γράψει ότι, ως Αντωνίνος, πόλη και πατρίδα του είναι η Ρώμη, αλλά ως άνθρωπος πατρίδα του είναι ο κόσμος.

Η στωική κοσμοπολιτεία δεν καταργεί τις πατρίδες. Τις εντάσσει σε μία ευρύτερη ηθική τάξη, στην οποία όλοι οι άνθρωποι συμμετέχουν στον ίδιο λόγο και στην ίδια ανθρώπινη αξία.

Ανάλογη δύναμη έχει και η γνωστή σκέψη του Ισοκράτη, κατά την οποία το όνομα των Ελλήνων έφθασε να χαρακτηρίζει όχι μόνο κοινή καταγωγή αλλά κυρίως κοινή παιδεία: «μᾶλλον Ἕλληνας καλεῖσθαι τοὺς τῆς παιδεύσεως τῆς ἡμετέρας ἢ τοὺς τῆς κοινῆς φύσεως μετέχοντας».

Η παιδεία είναι δύναμη που μεταδίδεται, ταξιδεύει και ενώνει. Δεν εξαντλείται μέσα σε σύνορα· γίνεται γέφυρα επικοινωνίας. Και ακριβώς επειδή η ελληνική παιδεία κατόρθωσε να συνομιλήσει με άλλους λαούς, δεν μειώθηκε αλλά απέκτησε οικουμενική ακτινοβολία.

Η ίδια οικουμενική προοπτική εμφανίζεται, με διαφορετικό βεβαίως περιεχόμενο, και στη χριστιανική γραμματεία.

Στην προς Διόγνητον επιστολή οι χριστιανοί περιγράφονται ως άνθρωποι που κατοικούν στις πατρίδες τους, αλλά αισθάνονται συγχρόνως ότι «πᾶσα ξένη πατρίς ἐστιν αὐτῶν».

Ο Απόστολος Παύλος διακηρύσσει ότι εν Χριστώ δεν υφίσταται η διαίρεση «Ἰουδαῖος οὐδὲ Ἕλλην», όχι για να εξαφανίσει τις πολιτισμικές διαφορές, αλλά για να τις υπερβεί μέσα σε μία ανώτερη ενότητα.

Και η εικόνα του ενός σώματος με τα πολλά μέλη υπενθυμίζει ότι η ενότητα δεν απαιτεί ομοιομορφία: κάθε μέλος διατηρεί τη λειτουργία του, αλλά προσφέρει στο σύνολο και δέχεται από αυτό.

Η διεθνής επαφή, όμως, δεν σημαίνει άκριτη μίμηση. Ο Μέγας Βασίλειος, συμβουλεύοντας τους νέους για τη χρήση της ελληνικής γραμματείας, χρησιμοποιεί την εικόνα της μέλισσας, η οποία δεν επισκέπτεται όλα τα άνθη με τον ίδιο τρόπο, αλλά λαμβάνει από κάθε άνθος ό,τι είναι κατάλληλο για το έργο της.

Αυτό ακριβώς οφείλει να πράττει και ένας ώριμος οργανισμός στις διεθνείς του σχέσεις: να ακούει χωρίς να υποτάσσεται, να μαθαίνει χωρίς να αντιγράφει και να επιλέγει χωρίς να αποκόπτεται από τις αρχές του.

Ο Τεκτονισμός, από την ίδια τη φύση του, δεν μπορεί να είναι μία κλειστή υπόθεση που εξαντλείται μυστικά μέσα σε μία αίθουσα.

Η τελετουργική εργασία πραγματοποιείται εντός του Ναού, αλλά ο καρπός της οφείλει να φαίνεται έξω από αυτόν: στον χαρακτήρα του Τέκτονος, στη συμπεριφορά του προς τον συνάνθρωπο, στην προσφορά του προς την κοινωνία.

Ο Τεκτονισμός είναι μία οργανωμένη και διεθνής προσπάθεια ανθρώπων να εργασθούν για την ηθική τους βελτίωση και, μέσω αυτής, για το καλό της κοινωνίας. Ένα τέτοιο έργο δεν μπορεί να τελεσφορήσει μέσα σε απομόνωση.

Οι διεθνείς τεκτονικές σχέσεις δεν αποτελούν διακόσμηση, κοσμική συναναστροφή ή συλλογή αναμνηστικών φωτογραφιών. Είναι πεδίο πραγματικής εργασίας.

Εκεί ανταλλάσσονται εμπειρίες, μελετώνται διαφορετικοί τρόποι διοικήσεως και εκπαιδεύσεως, συζητούνται κοινές δυσκολίες, δημιουργούνται δεσμοί εμπιστοσύνης και, κυρίως, καλλιεργείται η ικανότητα να βλέπουμε ένα πρόβλημα πέρα από τα όρια της δικής μας συνήθειας.

Με αυτόν τον τρόπο ένας τεκτονικός οργανισμός γίνεται και αυτός «πολύτροπος»: αποκτά περισσότερα πνευματικά και οργανωτικά εργαλεία, περισσότερη εμπειρία και ωριμότερη κρίση.

Ασφαλώς, διεθνής σχέση δεν σημαίνει εξάρτηση και συνεργασία δεν σημαίνει παραχώρηση κυριαρχίας. Οι γόνιμες σχέσεις αναπτύσσονται μεταξύ ελευθέρων και ισοτίμων θεσμών, οι οποίοι σέβονται ο ένας την ιστορία, την κανονική τάξη και την αυτοδιοίκηση του άλλου.

Όποιος έχει σαφή ταυτότητα δεν φοβάται τον διάλογο. Αντιθέτως, μέσα από τον διάλογο η ταυτότητά του δοκιμάζεται, καθαρίζεται από περιττές αγκυλώσεις και παρουσιάζεται με μεγαλύτερη σαφήνεια στον κόσμο.

Ακριβώς γι᾽ αυτό το Ύπατο Συμβούλιο για την Ελλάδα δεν σταματά ποτέ να καλλιεργεί και να ενισχύει τις διεθνείς του επαφές.

Ακόμη και σήμερα, στη γειτονική μας Βουλγαρία, συναντηθήκαμε με εκπροσώπους Υπάτων Συμβουλίων τόσο από τη Νότια Αμερική όσο και από την Ευρώπη. Δεν βρεθήκαμε απλώς στον ίδιο χώρο. Ανταλλάξαμε απόψεις, γνωρίσαμε διαφορετικές εμπειρίες, εξετάσαμε οργανωτικά σχήματα και ενισχύσαμε δεσμούς που μπορούν να αποδειχθούν χρήσιμοι για τα μέλη μας και, μέσω του έργου μας, για την ελληνική κοινωνία.

Κάθε τέτοια συνάντηση είναι ένα μικρό ταξίδι του νου.

Μας επιτρέπει να επιστρέφουμε πλουσιότεροι όχι σε τίτλους, αλλά σε εμπειρία· όχι σε φιλοφρονήσεις, αλλά σε ιδέες· όχι σε εξαρτήσεις, αλλά σε φιλίες δοκιμασμένες μέσα στον αμοιβαίο σεβασμό.

Και μας υπενθυμίζει ότι η πραγματική διεθνής παρουσία δεν μετράται μόνο από το πόσοι μας γνωρίζουν, αλλά από το πόσο χρήσιμοι μπορούμε να γίνουμε χάρη σε όσα γνωρίσαμε.

Σε αυτόν τον δρόμο θα συνεχίσουμε. Με σταθερότητα στις αρχές μας, με σεβασμό προς κάθε νόμιμη και κυρίαρχη τεκτονική δικαιοδοσία, με διάθεση να προσφέρουμε αλλά και με ταπεινότητα να διδαχθούμε.

Διότι όποιος κλείνεται στον εαυτό του ακούει τελικά μόνο τη δική του φωνή.

Εκείνος όμως που γνωρίζει «ἄστεα καὶ νόον» άλλων ανθρώπων και λαών αποκτά το πολυτιμότερο γνώρισμα της ώριμης ηγεσίας: την ικανότητα να αντιμετωπίζει μία νέα πραγματικότητα όχι με μία έτοιμη απάντηση, αλλά με πολλές δυνατές και σοφά σταθμισμένες λύσεις. Γίνεται, με την ομηρική έννοια, πολύτροπος.

Και πάλι σας ευχαριστώ που αφιερώνετε χρόνο να διαβάσετε τις σκέψεις μου.