Ο Νίκος Δένδιας ευχήθηκε στις Ένοπλες Δυνάμεις για τον Άγιο Γεώργιο – Ποιοι ήταν οι Stratioti του San Giorgio dei Greci

«Χρόνια πολλά στον Στρατό και το Πεζικό μας, για την εορτή του Προστάτη τους, Τροπαιοφόρου Αγίου Γεωργίου, όπως και σε όλες τις εορτάζουσες και τους εορτάζοντες».

Αυτό αναφέρει με ανάρτηση στο κοινωνικό δίκτυο «Χ» ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας.

Με την «Ατζέντα 2030», στον Στρατό «αλλάζουν όλα», υπογραμμίζει ο υπουργός Εθνικής Άμυνας.

«Διαφορετική Δομή και Εκπαίδευση, Μακροπρόθεσμος Προγραμματισμός Αμυντικών Εξοπλισμών, αξιοποίηση των τεχνολογικών εξελίξεων.

»Αλλαγές σε όλα εκτός από την Αποστολή και τις Αξίες», τονίζει ο κ. Δένδιας.

Η σύνδεση του Αγίου Γεωργίου με την ιδιότητα του «Στρατιωτικού Αγίου» δεν είναι τυχαία, καθώς βασίζεται τόσο στην ιστορική του βιογραφία (βάσει της εκκλησιαστικής παράδοσης) όσο και στη μετέπειτα εξέλιξη της λατρείας του, ιδιαίτερα κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους.

Σύμφωνα με την παράδοση, ο Γεώργιος ήταν αξιωματικός του ρωμαϊκού στρατού.

Κατείχε τον βαθμό του χιλίαρχου (ή του κόμητος) στις τάξεις των λεγεώνων του αυτοκράτορα Διοκλητιανού.

Η άρνησή του να απαρνηθεί την πίστη του κατά τους διωγμούς των Χριστιανών οδήγησε στο μαρτύριό του, γεγονός που τον κατέστησε πρότυπο «στρατιώτη του Χριστού» που προτίμησε τον θάνατο από την προδοσία των ιδανικών του.

Αν και αρχικά απεικονιζόταν ως ευγενής με πολιτική ενδυμασία, σταδιακά η εικονογραφία του μεταβλήθηκε.

Ο δρακοντοκτόνος: Η πασίγνωστη σκηνή με τον δράκο, η οποία διαδόθηκε ευρύτερα μετά τον 11ο αιώνα.

Η πανοπλία: Η απεικόνισή του με πλήρη στρατιωτική εξάρτυση και έφιππου τον κατέστησε άμεσα αναγνωρίσιμο ως προστάτη των πολεμιστών.

Η σταυροφορική περίοδος και οι ιππότες

Ο Άγιος Γεώργιος υιοθετήθηκε ως ο κατεξοχήν προστάτης των Σταυροφόρων.

Κατά την Α’ Σταυροφορία, υπήρχαν αναφορές ότι οι στρατιώτες είδαν οράματα του Αγίου να τους καθοδηγεί στη μάχη της Αντιόχειας.

Έγινε το σύμβολο του ιπποτισμού στην Ευρώπη, με το Τάγμα της Περικνημίδας στην Αγγλία να τον έχει ως προστάτη, ενώ ο «Σταυρός του Αγίου Γεωργίου» (κόκκινος σταυρός σε λευκό φόντο) έγινε έμβλημα πολλών στρατιωτικών δυνάμεων.

Ο Άγιος Γεώργιος και οι Stratioti

Οι Stradioti ήταν έφιπποι μισθοφόροι, κυρίως ελληνικής καταγωγής, που υπηρέτησαν τις μεγάλες δυνάμεις της εποχής (κυρίως τη Βενετία, αλλά και τη Γαλλία και την Ισπανία) κατά τον 15ο και 16ο αιώνα.

Για αυτούς τους πολεμιστές, ο Άγιος Γεώργιος δεν ήταν απλώς ένας θρησκευτικός προστάτης, αλλά το απόλυτο σύμβολο της ταυτότητάς τους:

Ο Ναός του Αγίου Γεωργίου των Ελλήνων (San Giorgio dei Greci): Στη Βενετία, η ίδρυση αυτού του εμβληματικού ναού οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στις προσπάθειες και τη χρηματοδότηση των Ελλήνων Stratioti που ζούσαν στην πόλη.

Η επιλογή του ονόματος του Αγίου Γεωργίου ήταν μια σαφής δήλωση της στρατιωτικής τους φύσης και της ορθόδοξης πίστης τους σε ένα καθολικό περιβάλλον.

Πρότυπο Έφιππου Πολεμιστή: Οι Stratioti φημίζονταν για την ταχύτητά τους και την τεχνική τους ως ελαφρύ ιππικό. Η εικόνα του έφιππου Αγίου Γεωργίου ταυτιζόταν πλήρως με τον τρόπο ζωής τους πάνω στο άλογο.

Συνοχή και Αδελφότητα: Η λατρεία του Αγίου λειτουργούσε ως συνεκτικός δεσμός για τις ελληνικές κοινότητες της διασποράς στην Ιταλία.

Οι «Σχολές» (Scuole) ή αδελφότητες που ίδρυαν, συχνά έθεταν τον Άγιο Γεώργιο ως επικεφαλής τους, συνδυάζοντας την επαγγελματική τους ιδιότητα (στρατιώτες) με την εθνική και θρησκευτική τους καταγωγή.

Ιστορικό σημείωμα: Είναι ενδιαφέρον ότι η αναγεννησιακή τέχνη στη Βενετία (όπως τα έργα του Carpaccio) συχνά απεικονίζει τον Άγιο Γεώργιο με στοιχεία που θυμίζουν την ενδυμασία και την ορμή αυτών των Ελλήνων έφιππων πολεμιστών, αναδεικνύοντας την επίδραση που είχαν οι Stratioti στη φαντασία της εποχής.

Η δράση των Stratioti και η ίδρυση του San Giorgio dei Greci στη Βενετία αποτελούν ένα από τα πιο συναρπαστικά κεφάλαια της μεταβυζαντινής ιστορίας, όπου η στρατιωτική ισχύς συνάντησε την πνευματική αναγέννηση του Ελληνισμού.

Οι Stratioti: Η «Αιχμή του Δόρατος» της Βενετίας

Οι Έλληνες μισθοφόροι δεν ήταν απλοί στρατιώτες· εισήγαγαν μια νέα μορφή πολέμου στην Ευρώπη της Αναγέννησης, το ελαφρύ ιππικό.

Τακτική: Χρησιμοποιούσαν την τακτική του «χτύπα και φύγε» (hit-and-run), αποφεύγοντας τις δυσκίνητες πανοπλίες των δυτικών ιπποτών.

Εξοπλισμός: Φορούσαν το χαρακτηριστικό ψηλό καπέλο και χρησιμοποιούσαν την ασπίδα και το τζαβρίδι (ακόντιο), στοιχεία που τους έκαναν να ξεχωρίζουν στα πεδία των μαχών της Ιταλίας.

Κύρος: Η Βενετία τους θεωρούσε απαραίτητους για τη φύλαξη των συνόρων της (Terraferma), και πολλοί από αυτούς, όπως οι οικογένειες Παλαιολόγου, Ράλλη και Μπούα, απέκτησαν τίτλους ευγενείας και τεράστια επιρροή.

San Giorgio dei Greci: Το Προπύργιο της Ταυτότητας

Η ανάγκη των Stratioti για έναν δικό τους λατρευτικό χώρο ήταν η κινητήριος δύναμη πίσω από την ίδρυση της ελληνικής εκκλησίας στη Βενετία.

San Giorgio dei Greci, ο ναός των Ελλήνων ιπποτών-στρατιωτών στη Βενετία.

Παρά τις πιέσεις της Καθολικής Εκκλησίας, οι Έλληνες στρατιωτικοί χρησιμοποίησαν το ειδικό βάρος που είχαν στο κράτος για να κερδίσουν το δικαίωμα ανέγερσης ορθόδοξου ναού.

Ο ναός του Αγίου Γεωργίου οικοδομήθηκε σε μεγάλο βαθμό από τις εισφορές των Stratioti. Ήταν το «τάμα» των πολεμιστών που επιβίωσαν από τους πολέμους κατά των Οθωμανών και των εχθρών της Γαληνοτάτης.

Σύμβολο Ελευθερίας: Ο ναός δεν ήταν μόνο θρησκευτικό κέντρο, αλλά και η έδρα της Αδελφότητας των Ελλήνων (Scuola dei Greci). Εκεί στεγάστηκε η εθνική τους συνείδηση, μακριά από τον οθωμανικό ζυγό, επιτρέποντας στους λόγιους και τους στρατιώτες να συνεργαστούν για τη διατήρηση της Ελληνικής Παιδείας.

Αυτή η κοινότητα της Βενετίας λειτούργησε ως η «γέφυρα» που μετέφερε τα κλασικά γράμματα στη Δύση.

Οι Stratioti παρείχαν την ασφάλεια και τους πόρους, ενώ οι λόγιοι (όπως ο Μουσούρος ή ο Άλδος Μανούτιος) εξέδιδαν τα ελληνικά κείμενα.

Αξιοσημείωτο: Η επιλογή του Αγίου Γεωργίου ως προστάτη της Αδελφότητας αντανακλούσε την ιπποτική αρετή που οι Έλληνες της διασποράς ήθελαν να προβάλουν στην Ευρώπη, συνδέοντας τη βυζαντινή παράδοση με τα αναγεννησιακά ιδεώδη περί ανδρείας και τιμής.

Αυτοί οι «στρατιώτες της τύχης», όπως συχνά αποκαλούνται, ήταν στην πραγματικότητα οι πρώτοι πρεσβευτές της νεότερης ελληνικής ταυτότητας, συνδυάζοντας το σπαθί με την πένα και την πίστη.

Έλληνες Stratiti με τα χαρακτηριστικά τους καπέλα.

Έλληνες Stratioti διακρίνονται από τα ψηλά καπέλα τους.

Η παρουσία των Stratioti στη Δύση λειτούργησε ως μια ζωντανή υπενθύμιση ότι ο Ελληνισμός δεν ήταν μόνο ένα ένδοξο παρελθόν στα βιβλία των ανθρωπιστών, αλλά μια δυναμική, μάχιμη πραγματικότητα.

Αυτοί οι πολεμιστές διαμόρφωσαν μια νέα εικόνα για τον Έλληνα στην Ευρώπη της Αναγέννησης, η οποία είχε τρία βασικά χαρακτηριστικά:

Η εικόνα του «αδάμαστου πολεμιστή»: Πριν την εμφάνιση των Stratioti, η Ευρώπη έβλεπε τους Έλληνες κυρίως ως λόγιους φυγάδες ή θεολόγους. Οι Stratioti επέβαλαν τον σεβασμό μέσω της στρατιωτικής αρετής.

Οι Βενετοί και οι Γάλλοι χρονικογράφοι τους περιέγραφαν ως ατρόμητους, ικανούς να πολεμούν υπό αντίξοες συνθήκες.

Αυτό το κύρος τους επέτρεπε να κυκλοφορούν με το κεφάλι ψηλά στις ιταλικές πόλεις, διατηρώντας την παραδοσιακή τους ενδυμασία και την ορθόδοξη πίστη τους, κάτι αδιανόητο για άλλες μειονότητες της εποχής.

Έφιππος Stratioti με λόγχη εναντίον σε Landsknecht με σπαθί δύο χεριών, δείτε το σύμβολο στη σημαία του Stratioti.

Η διπλωματική τους εμβέλεια

Λόγω της στενής τους σχέσης με τις ηγεσίες της Βενετίας και της Γαλλίας, οι αρχηγοί των Stratioti έγιναν συνομιλητές βασιλιάδων και δόγηδων.

Χρησιμοποίησαν την επιρροή τους για να προασπίσουν τα δίκαια των ελληνικών κοινοτήτων.

Ήταν οι πρώτοι που συνέδεσαν το στρατιωτικό καθήκον με τη διπλωματική εκπροσώπηση, δημιουργώντας ένα πρώιμο δίκτυο «εθνικής» διεκδίκησης στη διασπορά.

Ο πίνακας με τους Stratioti να μάχονται ονομάζεται il batalio de paralia και βρίσκεται στο Ίδρυμα Ωνάση.

Η πολιτισμική γέφυρα

Είναι ενδιαφέρον ότι πολλοί από αυτούς τους σκληροτράχηλους στρατιώτες ήταν παράλληλα προστάτες των γραμμάτων.

Στήριξαν οικονομικά την έκδοση βιβλίων και τη λειτουργία σχολείων.

Η κοινότητα του Αγίου Γεωργίου στη Βενετία έγινε το κέντρο όπου ο ορθός λόγος και η παιδεία συναντούσαν τη στρατιωτική ισχύ.

Αυτό το μοντέλο του «πολεμιστή-ευπατρίδη» προετοίμασε το έδαφος για τον μετέπειτα Νεοελληνικό Διαφωτισμό, αποδεικνύοντας ότι η ελευθερία απαιτεί τόσο το σπαθί όσο και την πνευματική καλλιέργεια.

Μια ιστορική σύμπτωση: Στην εικονογραφία της εποχής, ο Άγιος Γεώργιος συχνά απεικονίζεται να φορά το «κάπα» ή το χαρακτηριστικό καπέλο των Stratioti σε πίνακες της βενετικής σχολής. Αυτό δείχνει την πλήρη ταύτιση του Αγίου με τους στρατιώτες του.

Οι Stratioti στρατολογούνταν κυρίως από περιοχές που σήμερα ανήκουν στην Ελλάδα, την Αλβανία, τη Δαλματία και την Κύπρο. Οι περισσότεροι προέρχονταν από:

Την Πελοπόννησο (ειδικά το Ναύπλιο, το Άργος και τη Μάνη).

Την Ήπειρο.

Την Κύπρο.

Τη Χειμάρρα.

Ενώ ένα μέρος της βάσης των στρατιωτών μπορεί να είχε αρβανίτικες ρίζες, η ηγεσία (οι καπεταναίοι) αποτελούνταν συχνά από γόνους παλαιών βυζαντινών οικογενειών. Ονόματα όπως Παλαιολόγος, Καστριώτης, Μπούας, Ράλλης και Κομνηνός κυριαρχούσαν.

Με την πάροδο του χρόνου και ειδικά με την ίδρυση της κοινότητας στη Βενετία, η χρήση της ελληνικής γλώσσας στη λατρεία (San Giorgio dei Greci) και η προσήλωση στην ελληνική παιδεία έκαναν τον διαχωρισμό «Έλληνα-Αλβανού» να μην έχει το νόημα που έχει σήμερα στα σύγχρονα έθνη-κράτη.

Στην πραγματικότητα, Αλβανία-Αλβανοί ήταν γεωγραφικός προσδιορισμός, όπως λέμε Κρητικοί, Κύπριοι, Πελοποννήσιοι, Θράκες ή Μακεδόνες.

Για τη Βενετία, η διάκριση ήταν συχνά τεχνική: οι «Greci» ήταν οι ελληνόφωνοι και οι «Albanesi» οι αρβανιτόφωνοι, αλλά και οι δύο ομάδες αποτελούσαν το σώμα των «Greci d’ Italia» (των Ελλήνων της Ιταλίας).

Η αφοσίωσή τους στον Άγιο Γεώργιο ήταν το κοινό τους σημείο, καθώς ο Άγιος ήταν ο προστάτης της κοινής τους πίστης και της ιπποτικής τους ιδιότητας, ανεξάρτητα από το αν η μητρική τους γλώσσα ήταν τα ελληνικά ή τα αρβανίτικα.

Το χαρακτηριστικό καπέλο των Stratioti, το οποίο ονομαζόταν συχνά «cappelletti» (εξού και η ονομασία ορισμένων σωμάτων ως Cappelletti στη Βενετία), ήταν ένα ψηλό, συνήθως κωνικό ή κυλινδρικό καπέλο χωρίς γείσο ή με πολύ μικρό γείσο.

Κατά τον 15ο και 16ο αιώνα, οι Stratioti θεωρούνταν τα «είδωλα» της εποχής λόγω της εξωτικής τους εμφάνισης και της παροιμιώδους γενναιότητάς τους.

Οι ευγενείς της Βενετίας και της υπόλοιπης Ιταλίας άρχισαν να αντιγράφουν στοιχεία της ενδυμασίας τους.

Το ψηλό καπέλο τους έγινε σύμβολο αρρενωπότητας και κύρους.

Η μόδα της εποχής υιοθέτησε το ύψος στο κεφάλι ως ένδειξη κοινωνικής ανωτερότητας.

Από το στρατιωτικό καπέλο στο «Topper» (Ημίψηλο): Αν και δεν υπάρχει μια απευθείας γραμμική διαδοχή που να λέει ότι το καπέλο των Stratioti έγινε το «ψηλό καπέλο» (top hat) του 19ου αιώνα, η φιλοσοφία του ύψους παρέμεινε:

Το ψηλό καπέλο των Ελλήνων μισθοφόρων εξελίχθηκε σε διάφορους τύπους καπέλων (όπως το copotain της Ελισαβετιανής εποχής).

Η ιδέα ότι ο «κύριος» πρέπει να φορά κάτι που του προσθέτει ανάστημα και τον κάνει να ξεχωρίζει από τον όχλο έχει τις ρίζες της σε αυτές τις στρατιωτικές ελίτ.

Το καπέλο των Stratioti δεν ήταν απλώς ένα αξεσουάρ· ήταν μέρος μιας στολής που δήλωνε ότι ο φέρων είναι ελεύθερος πολεμιστής.

Στην κοινωνία της Αναγέννησης, το να φοράς καπέλο που θυμίζει στρατιωτικό αξιωματούχο ήταν δήλωση ισχύος.

Αργότερα, όταν το ψηλό καπέλο (ημίψηλο) καθιερώθηκε για τους κυρίους της αστικής τάξης, διατήρησε αυτόν τον αέρα της επιβολής και της σοβαρότητας, αν και έχασε τον πολεμικό του χαρακτήρα.

Στην ελληνική παράδοση, το ψηλό αυτό καπέλο έχει αφήσει τα ίχνη του ακόμα και στην παραδοσιακή ενδυμασία ορισμένων περιοχών, ενώ η επιρροή του φαίνεται σε έργα τέχνης μεγάλων ζωγράφων, όπως ο Vittore Carpaccio, ο οποίος απεικόνιζε τον Άγιο Γεώργιο και τους συνοδούς του με αυτά ακριβώς τα καπέλα, προσδίδοντάς τους μια αριστοκρατική αλλά και απειλητική γοητεία.

Είναι πράγματι εντυπωσιακό πώς ένα χρηστικό αντικείμενο ενός στρατιώτη, που ίσως χρησίμευε και για την προστασία από το σπαθί, κατέληξε να γίνει το απόλυτο αξεσουάρ των «Gentlemen» των επόμενων αιώνων.

Το καπέλο που φορούσαν οι Έλληνες μισθοφόροι ονομαζόταν cappelletto (ή casquetto). Ήταν ψηλό, συνήθως σε σχήμα ανάποδου κώνου ή κυλίνδρου, και κατασκευασμένο από σκληρό τσόχα ή δέρμα.

Το ύψος του δεν ήταν μόνο αισθητικό. Λειτουργούσε ως μια στοιχειώδης προστασία (αποσβεστήρας) ενάντια σε χτυπήματα από σπαθί στο κεφάλι, ειδικά αφού πολλοί Stratioti απέφευγαν τα βαριά μεταλλικά κράνη για να είναι πιο ευκίνητοι.

Στο πεδίο της μάχης, το ψηλό καπέλο με τα έντονα χρώματα ή τα φτερά επέτρεπε στους στρατιώτες να αναγνωρίζουν τους αρχηγούς τους μέσα στη σκόνη και τη σύγχυση.

Όταν οι Stratioti εγκαταστάθηκαν μόνιμα στη Βενετία και σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, η εμφάνισή τους έγινε μόδα. Οι Ευρωπαίοι ευγενείς άρχισαν να υιοθετούν το στυλ τους, το οποίο εξέλιξε το καπέλο ως εξής:

Το «Copotain» (16ος – 17ος αιώνας): Εμφανίστηκε ένα ψηλό καπέλο με στενό γείσο που θύμιζε έντονα το καπέλο των Stratioti. Έγινε το σήμα κατατεθέν των Πουριτανών στην Αγγλία και των ευγενών στην ηπειρωτική Ευρώπη.

Η Σύνδεση με το Ημίψηλο (Top Hat): Αν και το σύγχρονο ημίψηλο του 19ου αιώνα έχει και άλλες επιρροές, η βασική ιδέα του «ψηλού καπέλου που προσδίδει ανάστημα» ξεκίνησε από αυτές τις στρατιωτικές ελίτ. Το ύψος συμβόλιζε ότι ο φέρων δεν είναι ένας κοινός εργάτης, αλλά ένας άνθρωπος της δράσης ή της εξουσίας.

Ο «Gentleman» ως Πολεμιστής: Στην Αναγέννηση, ο ορισμός του «κυρίου» περιλάμβανε απαραίτητα τη στρατιωτική ικανότητα. Φορώντας ένα καπέλο που παρέπεμπε στους θρυλικούς Stratioti, ένας αστός ή ευγενής οικειοποιούνταν τη φήμη του ατρόμητου πολεμιστή.

Η «κληρονομιά» στην ελληνική παράδοση

Είναι ενδιαφέρον ότι αυτό το ψηλό καπέλο επέζησε και στην Ελλάδα με άλλες μορφές:

Το Φέσι: Σε ορισμένες περιοχές, το ψηλό φέσι των οπλαρχηγών της Επανάστασης του 1821 διατηρεί την αισθητική του ύψους που είχαν οι Stratioti.

Η Λεβεντιά: Η λέξη «λεβέντης» (από το levanti – ναύτης/στρατιώτης της Ανατολής) συνδέθηκε με αυτή την περήφανη εμφάνιση, όπου το καπέλο φοριόταν συχνά με έναν ιδιαίτερο, προκλητικό τρόπο («στραβά»).

Ιστορική λεπτομέρεια: Στη Βενετία, οι Stratioti ήταν τόσο ταυτισμένοι με το καπέλο τους, που ένα ολόκληρο σώμα ελαφρού ιππικού ονομάστηκε επίσημα «Cappelletti».

Αυτή η μετάβαση από το «κράνος» του μισθοφόρου στο «ημίψηλο» του αριστοκράτη είναι ένα τέλειο παράδειγμα του πώς η ιστορία των Ελλήνων της διασποράς επηρέασε όχι μόνο τη διπλωματία και τον πόλεμο, αλλά και την ίδια την εικόνα του πολιτισμένου Ευρωπαίου.

Προστάτης του Ελληνικού Στρατού Ξηράς

Στη σύγχρονη ελληνική παράδοση, ο Άγιος Γεώργιος είναι ο επίσημος προστάτης του Στρατού Ξηράς και του Πεζικού.

Η γιορτή του θεωρείται ημέρα αργίας για τις ένοπλες δυνάμεις, τονίζοντας τη διαχρονική σύνδεση της ανδρείας και της αυτοθυσίας με τη μορφή του Αγίου.