Μανιφέστο Πάπα Λέοντα: Να «αφοπλιστεί» η τεχνητή νοημοσύνη για να μην τροφοδοτεί τους πολέμους

Έναν χρόνο μετά την εκλογή του στον ποντιφικό θώκο, ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ εξέδωσε την πρώτη του εγκύκλιο. Πρόκειται για ένα πολυαναμενόμενο και πολυσέλιδη κείμενο που καλύπτει μια ευρεία γκάμα θεμάτων, θέτοντας στο επίκεντρο την προστασία του ανθρώπου στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.

Η ημερομηνία της έκδοσης φέρει βαρύνουσα συμβολική αξία, καθώς συμπίπτει με την 135η επέτειο από την ιστορική κοινωνική εγκύκλιο «Rerum novarum» (“Των Νέων Πραγμάτων”) του Πάπα Λέοντα ΙΓ΄ — ο οποίος, όπως και ο σημερινός Προκαθήμενος, ήταν Αυγουστινιανός. Το περιεχόμενο της μακροσκελούς αυτής επιστολής κινείται σε ανάλογους άξονες: κοινωνική δικαιοσύνη, αξιοπρέπεια της εργασίας και ειρήνη.

Το δίλημμα της ανθρωπότητας και η «αλλαγή εποχής»
Η εγκύκλιος, η οποία ξεπερνά τις εκατό σελίδες και διαρθρώνεται σε πέντε κεφάλαια, ξεκινά με αναφορά στην «υπέροχη ανθρωπότητα που δημιούργησε ο Θεός». Σύμφωνα με τον Ποντίφικα, ο σύγχρονος κόσμος βρίσκεται μπροστά σε μια κρίσιμη επιλογή:

«Είτε να υψώσει έναν νέο Πύργο της Βαβέλ, είτε να οικοδομήσει την πόλη όπου ο Θεός και η ανθρωπότητα ζουν μαζί».

Στην εισαγωγή του κειμένου τονίζεται ότι κάθε γενιά έχει το καθήκον να διαμορφώσει την εποχή της, προστατεύοντας την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και προάγοντας την αδελφότητα. Ωστόσο, ο Πάπας προειδοποιεί ότι πάντα ελλοχεύει ο κίνδυνος να οικοδομηθεί ένας κόσμος πιο απάνθρωπος και άδικος.

Παράλληλα, ξεκαθαρίζεται ότι η τεχνολογία, η ψηφιοποίηση και η ρομποτική μεταμορφώνουν ραγδαία τον πλανήτη, αλλά δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ex officio ως εχθροί του ανθρώπου. Αντίθετα, η τεχνολογία αποτελεί ένα «βαθιά ανθρώπινο φαινόμενο, συνδεδεμένο με την αυτονομία και την ελευθερία».

Το «ιδιωτικό» πρόσωπο της τεχνολογικής ισχύος
Παρά τη διαχρονική συμβολή της τεχνολογίας στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου, ο Λέων ΙΔ’ κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τη νέα πραγματικότητα, όπου οι αναδυόμενες τεχνολογίες επηρεάζουν άμεσα τις αποφάσεις και τη συλλογική φαντασία. «Ποτέ η ανθρωπότητα δεν είχε τόση δύναμη πάνω στον εαυτό της», σημειώνει, υπογραμμίζοντας μια κρίσιμη ανατροπή:

-Τα κράτη καθοδηγούσαν και κατεύθυναν την καινοτομία.

-Οι κύριοι κινητήριοι μοχλοί είναι ιδιωτικοί φορείς και πολυεθνικές, με πόρους και δυνατότητες που συχνά ξεπερνούν εκείνες των κυβερνήσεων.

Αυτό το «ιδιωτικό» πρόσωπο της τεχνολογικής ισχύος καθιστά πιο δύσκολη τη διακυβέρνησή της με γνώμονα το κοινό καλό. Ο Πάπας επισημαίνει ότι διανύουμε μια «αλλαγή εποχής», όπου η πλειοψηφία των ανθρώπων παραμένει απλός παρατηρητής, ελπίζοντας παθητικά ότι όλα θα πάνε καλά.

Η δομή και οι Βασικές Αρχές της Εγκυκλίου

Κεφάλαιο 1ο: Κοινωνική Διδασκαλία
Παρουσιάζεται η Κοινωνική Διδασκαλία της Εκκλησίας όχι ως ένα στατικό δόγμα, αλλά ως «μια πορεία κοινοτικής διάκρισης» και μια «θεολογία της κοινωνίας στην ιστορία».

Κεφάλαιο 2ο: Τα Θεμέλια της Διδασκαλίας
Ο Ποντίφικας αναδεικνύει τρεις βασικούς πυλώνες:

Ανθρώπινη αξιοπρέπεια: Δεν εξαγοράζεται, δεν χρειάζεται αποδείξεις και είναι έμφυτη.

Απαραβίαστα ανθρώπινα δικαιώματα: Προτάσσεται το δικαίωμα στη ζωή «από τη σύλληψη μέχρι το φυσικό της τέλος», με ρητή καταδίκη της έκτρωσης, της δολοφονίας αθώων και της ευθανασίας ως «σοβαρά παράνομες επιλογές».

Δικαιώματα των μειονοτήτων: Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στη θέση και τα δικαιώματα των γυναικών.

Οι 5 πυλώνες για την Κοινωνία και την Εκκλησία
Ο Πάπας καλεί την ίδια την Εκκλησία σε «εξέταση συνείδησης» για την εξάλειψη φαινομένων ανισότητας, αδιαφάνειας και κατάχρησης στις δομές της, ενώ αναλύει τις πέντε θεμελιώδεις αρχές:

1. Το Κοινό Καλό: Συνδέεται άρρηκτα με τον σεβασμό της ταυτότητας και της ύπαρξης των λαών. Οποιοδήποτε σχέδιο υποταγής ή εξάλειψης ενός έθνους χαρακτηρίζεται ως «σοβαρά ανήθικο».

2. Αποκέντρωση της Γνώσης: Οι τεχνολογίες και η γνώση δεν πρέπει να συγκεντρώνονται στα χέρια των λίγων.

3. Υπέρβαση του Πατερναλισμού.

4. Αλληλεγγύη.

5. Κοινωνική Δικαιοσύνη: Με ειδική μνεία στην προστασία και διαφύλαξη των μεταναστών, των προσφύγων και των εκτοπισμένων.

Ψηφιακή Μετάβαση και Ανθρωποκεντρική Τεχνητή Νοημοσύνη
Στο επίκεντρο του κειμένου βρίσκεται η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ). Ο Πάπας Λέων ΙΔ’ —επικαλούμενος συχνά τον προκάτοχό του, Πάπα Φραγκίσκο, ο οποίος είχε ασχοληθεί εκτενώς με το ζήτημα— προειδοποιεί για τον κίνδυνο ενός «τεχνοκρατικού παραδείγματος». Τονίζει ότι η τεχνολογία στερείται ηθικής συνείδησης και ενσυναίσθησης, υπογραμμίζοντας:

«Πρέπει να εκπαιδεύσουμε τους εαυτούς μας να νηστεύουν από την τεχνητή νοημοσύνη» και «να αφοπλίσουμε την τεχνητή νοημοσύνη».

Η βασική του έκκληση είναι σαφής: Η ανθρωπότητα δεν πρέπει να αντικατασταθεί ούτε να ξεπεραστεί. Στο πλαίσιο της Τέταρτης Βιομηχανικής Επανάστασης, ο Πάπας υπενθυμίζει ότι οι νέες μορφές εργασίας δεν είναι αυτομάτως καλύτερες και ότι η ανάπτυξη δεν πρέπει να αποτιμάται μονοδιάστατα με βάση το ΑΕΠ, αλλά με το αν προκαλεί ανεργία ή αν στηρίζει τον άνθρωπο.

Πόλεμος, Οικογένεια και Διαθρησκειακός Διάλογος
Στο πέμπτο κεφάλαιο, ο Πάπας καταδικάζει τον πόλεμο, συμπεριλαμβανομένων των σύγχρονων «υβριδικών» μορφών του. Ζητά την υπέρβαση της παραδοσιακής θεωρίας του «δίκαιου πολέμου» (με μόνη εξαίρεση το δικαίωμα στην αυτοάμυνα), δηλώνοντας χαρακτηριστικά πως «δεν υπάρχει αλγόριθμος που να μπορεί να καταστήσει τον πόλεμο ηθικά αποδεκτό».

Παράλληλα, τοποθετείται για το θεσμό της οικογένειας, χαρακτηρίζοντάς την ως τη «θεμελιώδη και αναντικατάστατη κυψέλη κάθε κοινότητας» και ως ένα «πρωταρχικό κοινωνικό αγαθό» που βασίζεται στη σταθερή ένωση ενός άνδρα και μιας γυναίκας.

Η εγκύκλιος κλείνει με μια ισχυρή έκκληση για την ενίσχυση του διαθρησκειακού διαλόγου. Ο Πάπας καταδικάζει απερίφραστα τη θρησκευτική βία, επισημαίνοντας:

«Όποιος χρησιμοποιεί το όνομα του Θεού για να νομιμοποιήσει την τρομοκρατία, τη βία ή τον πόλεμο προδίδει το πρόσωπό Του: το να πολεμάς στο όνομα της θρησκείας σημαίνει, στην πραγματικότητα, να πλήττεις την ίδια τη θρησκεία».