Η «Ηθική» ως εναλλακτικό μάθημα των θρησκευτικών στα σχολεία

Η «Ηθική» αποτελεί πλέον θεσμοθετημένο εναλλακτικό μάθημα των Θρησκευτικών για τους μαθητές και τις μαθήτριες, που έχουν απαλλαγεί από το μάθημα των Θρησκευτικών, το οποίο δεν καταργείται, ούτε αντικαθίσταται από το νέο μάθημα.

Η διδασκαλία της Ηθικής προβλέπεται από τη Γ΄ Δημοτικού έως και τη Γ΄ Λυκείου, σε όλους τους τύπους σχολείων.

Είναι η πρώτη φορά που δημιουργείται ένα πλήρες, συνεχές πρόγραμμα Ηθικής Εκπαίδευσης, που καλύπτει σχεδόν ολόκληρη τη σχολική διαδρομή ενός παιδιού, λένε κυβερνητικές πηγές.

Αυτό ΔΕΝ είναι ακριβές. Δεν είναι η πρώτη φορά, ίσως είναι η πρώτη φορά για το… καθυστερημένο με σχολαστική εκπαίδευση [σ.σ. παπαγαλία] ελλαδικό κράτος.

«Τα ΗΘΙΚΑ» του Πλουτάρχου, γραμμένα πριν 2.000 χρόνια, εκπαίδευαν τα ελληνόπουλα στον πατριωτισμό και τη λογική διαχείριση δημοσίου και ιδιωτικού βίου.

Με τίτλους όπως «Περὶ παίδων ἀγωγῆς», «Περὶ τοῦ ἀκούειν», «Πῶς ἄν τις διακρίνοιε τὸν κόλακα τοῦ φίλου», «Πῶς ἄν τις ὑπ᾿ ἐχθρῶν ὠφελοῖτο», «Περὶ ἀρετῆς καὶ κακίας», «Περὶ δεισιδαιμονίας», «Γυναικῶν ἀρεταί», «Περὶ φιλοπλουτίας», «Περὶ φυγῆς», «Ἐρωτικός», «Πρὸς ἡγεμόνα ἀπαίδευτον», «Πολιτικὰ παραγγέλματα», «Περὶ τοῦ μὴ δεῖν δανείζεσθαι» κι άλλα πολλά, όλα χρήσιμα, σύνολο 78 διασωθέντα από 183 αρχικά, «Τα ΗΘΙΚΑ» επιθυμούσαν να εκπαιδεύσουν ελεύθερους και λογικούς Έλληνες πολίτες [αποκτήστε όποιο βιβλίο επιθυμείτε πατώντας ΕΔΩ].

Αν το ελλαδικό Υπουργείο Παιδείας κινηθεί στο πνεύμα και στο γράμμα των Ηθικών του Πλουτάρχου ή σε κάποια «φιλελέ» προσέγγιση, θα κριθεί.

Τα δύο μαθήματα -Θρησκευτικά και Ηθική- υπάρχουν παράλληλα στην εκπαιδευτική διαδικασία με το Υπουργείο Παιδείας να διατυπώνει ρητά, ότι με βάση τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας, πρόκειται για δύο μαθήματα διακριτά.

Ειδικότερα, σύμφωνα με το Υπουργείο Παιδείας, υπογραμμίζεται ότι οι μαθητές που είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι παρακολουθούν τα Θρησκευτικά, ενώ οι μαθητές που δεν είναι Χριστιανοί Ορθόδοξοι, ή ακόμα κι αν είναι απαλλάσσονται, όπως και οι αλλόθρησκοι, από αυτά παρακολουθούν Ηθική, σύμφωνα με το ισχύον πλαίσιο.

Όπως τόνισε το Υπουργείο, το ένα δεν υποκαθιστά, ούτε αντικαθιστά το άλλο με την έννοια μιας γενικευμένης αλλαγής του μαθήματος για όλους τους μαθητές.

Τι ακριβώς είναι η «Ηθική»

Το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής περιγράφει την «Ηθική» ως εναλλακτικό μάθημα των Θρησκευτικών, για τους μαθητές που απαλλάσσονται από αυτά, όπως προαναφέρθηκε.

Ο γενικός σκοπός της είναι η ολόπλευρη ανάπτυξη του παιδιού ως υπεύθυνου, ενεργού και δημοκρατικού πολίτη, με σεβασμό στον εαυτό του, στους άλλους και στο περιβάλλον.

Στο πλαίσιο της Ηθικής, δεν διδάσκεται μία συγκεκριμένη θρησκευτική πίστη αλλά το πρόγραμμα δίνει έμφαση στην κριτική σκέψη, στην επιχειρηματολογία, στην ικανότητα διαλόγου, στον ηθικό αναστοχασμό, στην ενσυναίσθηση, στη δικαιοσύνη, στην υπευθυνότητα, στην αλληλεγγύη, στο σεβασμό των δικαιωμάτων, στην αναγνώριση και κατανόηση της διαφορετικότητας, στην ικανότητα λήψης αποφάσεων.

Το ίδιο το Πρόγραμμα Σπουδών της Ηθικής για το Γυμνάσιο αναφέρει ότι το μάθημα έχει ως βασικό χαρακτηριστικό την εισαγωγή των μαθητών στην ηθικοφιλοσοφική σκέψη και στην πρακτική διάσταση των ηθικών ζητημάτων.

Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στα «ανοικτά» ερωτήματα, δηλαδή σε ερωτήματα στα οποία δεν υπάρχει πάντοτε μία αυτονόητη ή μοναδική απάντηση.

Επομένως, βασικά στοιχεία του νέου μαθήματος της «Ηθικής» είναι η φιλοσοφική διερεύνηση, η σύγκριση επιχειρημάτων και η δυνατότητα του μαθητή να αιτιολογεί τη θέση του.

Η διδασκαλία της συνδέεται με τη θρησκευτική ελευθερία, την ελευθερία συνείδησης, την κριτική σκέψη και την καλλιέργεια του δημοκρατικού πολίτη.

Δεν πρόκειται για «μάθημα αθεΐας»

Η Ηθική δεν σχεδιάστηκε ως «αντιθρησκευτικό» ή αθεϊστικό μάθημα.

Το Πρόγραμμα Σπουδών του Δημοτικού αναφέρεται σε ηθική σκέψη και πράξη, σε ζητήματα δικαιοσύνης, διαφορετικότητας, δικαιωμάτων, υπευθυνότητας, ανεκτικότητας και ενσυναίσθησης.

Στόχος είναι ο μαθητής να μπορεί να συνδέει αξίες, στάσεις και συμπεριφορές και να εξετάζει τα ζητήματα μέσα από τη λογική της δημοκρατικής συνύπαρξης.

Στο Γυμνάσιο, αντίστοιχα, το μάθημα έχει περισσότερο φιλοσοφικό χαρακτήρα, με έμφαση στην ηθική σκέψη και στην επεξεργασία ανοικτών ερωτημάτων.

Άρα, η βασική ιδέα δεν είναι να δοθεί στον μαθητή ένας νέος κατάλογος «σωστών» και «λάθος» συμπεριφορών αλλά να μάθει να αναγνωρίζει ένα ηθικό πρόβλημα, να εξετάζει διαφορετικές οπτικές και να είναι σε θέση να επιχειρηματολογεί.

Ο ομότιμος Καθηγητής Φιλοσοφίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, Στέλιος Βιρβιδάκης, επόπτης των εργασιών της συγγραφικής ομάδας του μαθήματος της Ηθικής, το έχει περιγράψει ως ένα μάθημα που θυμίζει φιλοσοφικό μάθημα με στοιχεία Πολιτικής Παιδείας, καθώς περιλαμβάνει κανονιστικούς άξονες.

Σύμφωνα με τον ίδιο, στο πλαίσιο του προγράμματος της Ηθικής, συναντώνται ζητήματα όπως τα δικαιώματα, οι κοινωνικές σχέσεις, η ισότητα, τα ζητήματα φύλου, οι σύγχρονες κοινωνικές προκλήσεις, η τεχνολογία, η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Σημειώνεται, δε ότι οι πιο σύνθετες θεματικές αναπτύσσονται στις μεγαλύτερες τάξεις, από το Γυμνάσιο προς το Λύκειο.

Η χρονική συγκυρία της εισαγωγής του μαθήματος παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, σύμφωνα με εκπαιδευτικούς του ΙΕΠ.

Από τη Γ΄ Δημοτικού μέχρι τη Γ΄ Λυκείου

Η «Ηθική» διδάσκεται από τη Γ΄ Δημοτικού έως τη Γ΄ Λυκείου, όπως αναφέρει το Ινστιτούτο Εκπαιδευτικής Πολιτικής (ΙΕΠ).

Συγκεκριμένα, στο Δημοτικό έχει ήδη θεσπιστεί αυτοτελές Πρόγραμμα Σπουδών για τις τάξεις Γ΄, Δ΄, Ε΄ και ΣΤ΄ με υπουργική απόφαση που δημοσιεύθηκε τον Νοέμβριο του 2025.

Στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, το πλαίσιο συμπληρώθηκε μέσα στο 2026 με τις αναθέσεις μαθημάτων, τις διαδικασίες διδασκαλίας και τις εξετάσεις.

Σε πρακτικό επίπεδο, όπως γίνεται γνωστό, οι μαθητές θα παίρνουν κανονικά βαθμό στον έλεγχο του τετραμήνου, αλλά το μάθημα δεν θα εξετάζεται στο τέλος της χρονιάς στις ενδοσχολικές γραπτές εξετάσεις.

Ποιοι μαθητές θα παρακολουθούν Ηθική

Η «Ηθική» αφορά αποκλειστικά τους μαθητές, που έχουν απαλλαγεί από τα Θρησκευτικά.

Η εξέλιξη αυτή συνδέεται άμεσα με τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας.

Οι αποφάσεις 1749/2019 και 1750/2019 της Ολομέλειας του ΣτΕ, όπως αναφέρει το ΙΕΠ, αναγνωρίζουν το δικαίωμα πλήρους απαλλαγής από τα Θρησκευτικά σε μαθητές που δεν ασπάζονται τη διδασκαλία της Ορθόδοξης Ανατολικής Εκκλησίας και προβλέπουν την υποχρέωση της Πολιτείας, εφόσον συγκεντρώνεται ικανός αριθμός μαθητών, να παρέχει ισότιμο μάθημα.

Με αυτό το θεσμικό υπόβαθρο, η Ηθική δεν παρουσιάζεται από το Υπουργείο ως «αντίπαλο» μάθημα των Θρησκευτικών αλλά ως η εκπαιδευτική λύση για τους μαθητές, που δεν παρακολουθούν το μάθημα των Θρησκευτικών.

Τον Αύγουστο του 2026 εκδόθηκε η υπουργική απόφαση 108070/Δ2/13-08-2026, που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ Β΄ 5231/18.08.2026, στην οποία καθορίστηκε ο τρόπος διδασκαλίας της Ηθικής στο Γυμνάσιο και στο Γενικό Λύκειο.

Η βασική προϋπόθεση είναι αριθμητική, καθώς για να δημιουργηθεί τμήμα Ηθικής απαιτούνται τουλάχιστον 10 μαθητές ή μαθήτριες ανά τάξη που έχουν απαλλαγεί από τα Θρησκευτικά.

Εφόσον υπάρχει ένα μόνο τμήμα στην τάξη, οι μαθητές που παρακολουθούν Θρησκευτικά και εκείνοι που έχουν απαλλαγεί και παρακολουθούν Ηθική διδάσκονται την ίδια διδακτική ώρα, αλλά σε διακριτές αίθουσες.

Σε σχολεία με περισσότερα τμήματα προβλέπεται διαφορετικός τρόπος συγκρότησης, ανάλογα με τον αριθμό των μαθητών που έχουν απαλλαγεί

Η απόφαση προβλέπει, επίσης, τι συμβαίνει όταν δεν συγκεντρώνονται οι απαιτούμενοι δέκα μαθητές ή όταν ο αριθμός συμπληρωθεί μετά την πέμπτη ημέρα από την έναρξη των μαθημάτων.

Τότε εφαρμόζονται οι προβλεπόμενες διαδικασίες για την εκπαιδευτική απασχόληση των μαθητών.

Ποιοι θα διδάσκουν την Ηθική

Ένα ακόμη ζήτημα που προκάλεσε συζήτηση αφορά στους εκπαιδευτικούς που θα αναλάβουν το μάθημα.

Με την απόφαση για τις αναθέσεις μαθημάτων από το σχολικό έτος 2026-2027, η Α΄ ανάθεση της Ηθικής στο Γυμνάσιο και στο Γενικό Λύκειο δόθηκε στον κλάδο ΠΕ01, δηλαδή στους Θεολόγους.

Ως Β΄ ανάθεση προβλέπονται οι εκπαιδευτικοί των κλάδων ΠΕ02, ΠΕ33 και ΠΕ78, δηλαδή Φιλόλογοι, Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης (ΜΙΘΕ) και Κοινωνικών Επιστημών, αντίστοιχα.

Η επιλογή αυτή αποτέλεσε αντικείμενο δημόσιας συζήτησης και κοινοβουλευτικών παρεμβάσεων. Υπέρ της ανάθεσης στους Θεολόγους τοποθετήθηκαν εκπαιδευτικοί και θεολογικοί φορείς, υποστηρίζοντας ότι διαθέτουν επιστημονική συνάφεια με ζητήματα θρησκείας, κοσμοθεωριών, αξιών και ηθικής.

Από την άλλη πλευρά, η ίδια η φύση του μαθήματος -που περιλαμβάνει φιλοσοφική σκέψη, κοινωνικά και ηθικά διλήμματα, δικαιώματα, επιχειρηματολογία και διαφορετικές κοσμοθεωρήσεις- έχει προκαλέσει συζήτηση για το ποια επιστημονική ειδικότητα είναι καταλληλότερη και ποια επιμόρφωση απαιτείται.

Τα νέα σχολικά βιβλία δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί

Μια λιγότερο γνωστή αλλά ιδιαίτερα σημαντική εξέλιξη αφορά το εκπαιδευτικό υλικό.

Το Μάιο του 2026, το ΙΕΠ προχώρησε στη διαδικασία για την εκπόνηση ψηφιακών φακέλων υλικού και σχολικών εγχειριδίων για την Ηθική από τη Γ΄ Δημοτικού έως τη Γ΄ Λυκείου, καθώς και επιμορφωτικού υλικού για τους Συμβούλους Εκπαίδευσης.

Για το έργο προβλέφθηκε συνολικός προϋπολογισμός 188.500 ευρώ, κατανεμημένος στα οικονομικά έτη 2026 και 2027: 80.000 ευρώ για το 2026 και 108.500 ευρώ για το 2027.

Κατά συνέπεια, το θεσμικό πλαίσιο έχει προχωρήσει, αλλά παράλληλα συνεχίζεται η παραγωγή του πλήρους εκπαιδευτικού οικοσυστήματος που χρειάζεται ένα μάθημα για να λειτουργήσει με ενιαίο και οργανωμένο τρόπο σε όλες τις βαθμίδες.