Δημογραφικό: Αν η Ελλάδα χρειάζεται «μετανάστες», να «πάρει» Έλληνες/Ρωμιούς της Συρίας αντί για μουσουλμάνους

Υπάρχει ένας Ελληνισμός της Ανατολής που στην Ελλάδα γνωρίζουμε ελάχιστα. Είναι οι Ρωμιοί της Συρίας και ευρύτερα του Λεβάντε, άνθρωποι που έχουν σχηματίσει κοινότητες ή μένουν σε πόλεις της Συρίας και συνδέουν την ιστορική τους ταυτότητα με τον ελληνόφωνο και βυζαντινό κόσμο της Ανατολής, με τόπους όπως η Αντιόχεια, η Λαοδίκεια (Latakia), η Βαλάνια (Baniyas), η Αντάραδος (Tartus), η Βέροια (Aleppo/Χαλέπι) και η Δαμασκός.

Ο όρος «Ρωμιός» -από το «Ρωμαίος» και το βυζαντινό «Ῥωμαῖος»- είναι το μεσαιωνικό συνώνυμο του Έλληνα και του Γραικού.

Ας θυμηθούμε ότι ως Βυζαντινοί αποκαλούσαμε την Αυτοκρατορία μας «Ρωμανία» και οι Τούρκοι ονόμαζαν Ρούμελη (Rum-elli = χώρα των Ρωμιών) τη Στερεά Ελλάδα και Ρωμυλία (ξανά Rum-elli) τη βόρεια Θράκη.

Σήμερα, η Τουρκία χρησιμοποιεί ακόμη τον όρο Rum για τους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης και τον όρο Rumca ή Romeika για την τοπική γλώσσα των Ποντίων στα χωριά του Πόντου.

Όμως και διεθνείς οργανώσεις, όπως η Levantine Greek Association, χρησιμοποιούν τους όρους «Levantine Greeks», «Levantine Rum» ή απλώς «Rum» για να περιγράψουν μια ιστορική και πολιτισμική κοινότητα του Λεβάντε, την οποία συνδέουν με τους παλαιότερους ελληνόφωνους Χαλκηδόνιους χριστιανούς της περιοχής και με την κοινή βυζαντινή μας παράδοση.

Η ιστορία αυτών των Ρωμιών είναι στενά συνδεδεμένη με τη γλώσσα.

Οι πρόγονοί τους χρησιμοποιούσαν τα ελληνικά, ενώ η ελληνική και η συριακή/αραμαϊκή συνυπήρχαν στην περιοχή για αιώνες.

Μετά την αραβική κατάκτηση του 7ου αιώνα άρχισε μια μακρά διαδικασία γλωσσικής μετάβασης προς τα αραβικά.

Τον τελευταίο αιώνα, με την κρατική προπαγάνδα του «Παναραβισμού» στη Μέση Ανατολή, προσπάθησαν να τους πείσουν ότι και οι ίδιοι -εφόσον μιλούν αραβικά- είναι «Άραβες», όπως δηλαδή οι νομαδικοί λαοί της Σαουδικής Αραβίας και της Υεμένης(!).

Ταυτόχρονα, τα αραβικά επικράτησαν σχεδόν με τη βία στην καθημερινή ζωή, ενώ τα ελληνικά και άλλες παλαιότερες γλώσσες καταργήθηκαν ή περιορίστηκαν σε σημαντικό βαθμό σε εκκλησιαστικές χρήσεις, μέχρι που τη δεκαετία του 1970 καταργήθηκαν και από εκεί.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι εξαφανίστηκε η μνήμη της Ρωμιοσύνης.

Σήμερα υπάρχουν άνθρωποι στις κοινότητες του Λεβάντε που θυμούνται ακόμη τις ρίζες τους και αναζητούν ξανά την ιστορία και την ταυτότητά τους, ενδιαφέρονται για την ελληνική γλώσσα και θέλουν να αποκαταστήσουν τη σχέση τους με την ελληνική και βυζαντινή πολιτιστική κληρονομιά.

Η Levantine Greek Association (https://www.facebook.com/Levantinegreek), η οποία ιδρύθηκε το 2015 και δηλώνει ως αποστολή της τη διατήρηση της ιστορίας, της ταυτότητας και του πολιτισμού των Ρωμιών της Συρίας, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της σύγχρονης προσπάθειας.

Και δεν πρόκειται μόνο για θεωρητικό ενδιαφέρον.

Το 2020, στο Πατριαρχείο Αντιοχείας στη Δαμασκό ξεκίνησαν μαθήματα ελληνικής γλώσσας, με περίπου 40 μαθητές, μεταξύ των οποίων και μέλη της ελληνικής κοινότητας της Δαμασκού.

Η προσπάθεια αυτή δείχνει ότι η ελληνική γλώσσα εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για ανθρώπους που θέλουν να την ξαναμάθουν ή να την ενισχύσουν.

Το ίδιο το ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών αναφέρει ότι στη Συρία υπάρχουν περίπου 1.500 άνθρωποι ελληνικής καταγωγής, κυρίως στη Δαμασκό και το Χαλέπι, ενώ από το 1913 λειτουργεί οργανωμένη ελληνική κοινότητα στη Δαμασκό.

Το ΥΠΕΞ σημειώνει επίσης ότι η ελληνική γλώσσα εξακολουθεί να διδάσκεται και ότι υπάρχουν ομογενείς και σε άλλες πόλεις, όπως η Λαοδίκεια, η Ταρτούς και η Χομς.

Ο αριθμός αυτός, όμως, δεν πρέπει να θεωρείται ως ο συνολικός αριθμός των ανθρώπων που συνδέονται με τη ρωμαίικη ταυτότητα.

Η έννοια του «Rum» είναι ευρύτερη και ιστορικά πολύπλοκη, καθώς αναφέρεται σε κοινότητες που σήμερα είναι σε μεγάλο βαθμό αραβόφωνες, αλλά διατηρούν τη θρησκευτική, ιστορική και πολιτιστική σύνδεση με την παράδοση της Αντιόχειας και του βυζαντινού κόσμου.

Οι μεγαλύτερες από αυτές είναι οι πόλεις Χάμα (Hama / αρχαία Επιφάνεια), Λατάκια (Λαοδίκεια) και Ταρτούς, η κωμόπολη Σουκαϊλαμπίγια (Al-Suqaylabiyah), η κωμόπολη Μάρντεχ (Mhardeh / Maharda), η κωμόπολη Σαφίτα (Safita), καθώς και δεκάδες μικρότερες κοινότητες και χωριά, ειδικά στην περιοχή Wadi al-Nasara, δηλαδή την Κοιλάδα των Χριστιανών.

Εδώ βρίσκεται ίσως ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα αυτής της ιστορίας: άνθρωποι που έχουν χάσει σε μεγάλο βαθμό τη γλώσσα των προγόνων τους εξακολουθούν να αναζητούν τη γλώσσα, την ιστορία και την ταυτότητα που θεωρούν μέρος της κληρονομιάς τους.

Και αυτή η προσπάθεια γίνεται σε μια περιοχή που έχει γνωρίσει πολέμους, εκτοπισμούς, μετανάστευση και σοβαρή συρρίκνωση των χριστιανικών κοινοτήτων.

Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Υποστήριξης για το Άσυλο σημειώνει ότι ο πόλεμος στη Συρία προκάλεσε εκτεταμένο εκτοπισμό και μετανάστευση των χριστιανικών κοινοτήτων, ενώ δεν υπάρχει σήμερα επίσημη καταγραφή του συνολικού αριθμού των Ελληνορθόδοξων χριστιανών που παραμένουν στη χώρα.

Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα τίθεται ένα ερώτημα που αφορά πλέον και την ίδια την Ελλάδα: εφόσον υπάρχουν Ελληνορθόδοξοι αυτών των κοινοτήτων που πραγματικά είναι φιλήσυχοι, έχουν σχεδόν τα ίδια θρησκευτικά έθιμα με εμάς και επιθυμούν να εγκατασταθούν στην Ελλάδα, να μάθουν ελληνικά, να εργαστούν, να δημιουργήσουν οικογένειες και να επανασυνδεθούν με τον ελληνικό πολιτισμό, γιατί να μην μπορούσε η Ελλάδα να εξετάσει οργανωμένους και νόμιμους τρόπους για να τους προσφέρει αυτή τη δυνατότητα;

Το ζήτημα δεν αφορά μόνο την ιστορική μνήμη. Αφορά και το δημογραφικό μέλλον της Ελλάδας.

Όλοι μας γνωρίζουμε ότι δυστυχώς πολλές ακριτικές και παραμεθόριες περιοχές της χώρας αντιμετωπίζουν σήμερα σοβαρή πληθυσμιακή συρρίκνωση και ραγδαίο κλείσιμο των σχολείων λόγω έλλειψης παιδιών.

Η Δυτική Μακεδονία, για παράδειγμα, έχασε σημαντικό μέρος του πληθυσμού της μεταξύ των απογραφών του 2011 και του 2021, ενώ ιδιαίτερα έντονη ήταν η μείωση στις νεότερες ηλικίες. Αντίστοιχες τάσεις καταγράφηκαν και στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη.

Το πρόβλημα δεν είναι απλώς ότι υπάρχουν λιγότεροι κάτοικοι. Είναι ότι σε ορισμένες περιοχές υπάρχουν όλο και λιγότερα παιδιά, λιγότερες νέες οικογένειες και μικρότερη παραγωγική βάση.

Όταν ένας τόπος χάνει τη νεότερη γενιά του, σταδιακά αποδυναμώνονται τα σχολεία, οι υπηρεσίες, η τοπική αγορά και τελικά η ίδια η κοινωνική ζωή.

Ταυτόχρονα, εδώ και χρόνια βλέπουμε να γίνεται μέσω θαλάσσης από την Τουρκία μια μαζική εισροή Σύρων μεταναστών, μουσουλμάνων στο θρήσκευμα και ανάμεσά τους πιθανώς και κάποιων εξτρεμιστών, που με παράνομο/παράτυπο τρόπο περνούν μέσα στη χώρα μας και τους δίνεται η δυνατότητα να παραμείνουν κάτω από προϋποθέσεις.

Σχεδόν κανένας όμως Ελληνορθόδοξος Ρωμιός δεν βρίσκεται μαζί τους μέσα στη βάρκα. Γιατί άραγε;

Η Ελλάδα έχει ένα ιστορικό προηγούμενο που αξίζει να θυμόμαστε.

Μετά την Ποντιακή Γενοκτονία, τη Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή πληθυσμών, εκατοντάδες χιλιάδες Πόντιοι και Μικρασιάτες εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα.

Μεγάλο μέρος τους εγκαταστάθηκε στη Μακεδονία και τη Θράκη, όπου δημιούργησαν χωριά, οικογένειες, αγροτικές κοινότητες, επιχειρήσεις, σχολεία και πολιτιστικούς φορείς.

Η εγκατάστασή τους συνέβαλε βαθιά στη δημογραφική, οικονομική και κοινωνική διαμόρφωση της βόρειας Ελλάδας.

Σήμερα δεν μιλάμε φυσικά για μια νέα ανταλλαγή πληθυσμών ούτε για υποχρεωτική μετακίνηση ανθρώπων.

Μιλάμε όμως και πάλι για Ελληνορθόδοξους πληθυσμούς που υφίστανται ξανά τρομοκρατία, δολοφονίες και ανατινάξεις εκκλησιών -ένα φαινόμενο που δυστυχώς επαναλαμβάνεται στο Γένος μας ανά τους αιώνες στις περιοχές της Ανατολής και παλαιότερα και στην ίδια μας τη χώρα.

Αυτοί λοιπόν οι άνθρωποι θα έπρεπε, κάτω από ένα ειδικό καθεστώς, να μπορέσουν -εφόσον το επιθυμούν- να βρουν ασφάλεια στη χώρα που οι ίδιοι θεωρούν μητέρα τους: την Ελλάδα.

Και εδώ βρίσκεται μια πιθανή ταύτιση δύο αναγκών:

Από τη μία πλευρά υπάρχουν οι Ελληνορθόδοξοι Ρωμιοί της Συρίας, του Λιβάνου και του ευρύτερου ελληνικού κόσμου της Ανατολής που αναζητούν ασφάλεια, πολιτιστική επανασύνδεση, την ελληνική γλώσσα και ένα σταθερό μέλλον για τις οικογένειές τους.

Και από την άλλη υπάρχει μια Ελλάδα που αντιμετωπίζει ένα έντονο δημογραφικό πρόβλημα και διαθέτει περιοχές στις οποίες λείπουν οι νέοι άνθρωποι και τα παιδιά.

Μια οργανωμένη πολιτική εγκατάστασης, εφόσον σχεδιαζόταν με σοβαρότητα, θα μπορούσε να συνδυάζει εκμάθηση ελληνικής γλώσσας, πρόσβαση στην εργασία, κατοικία, εκπαίδευση των παιδιών και ένταξη στις τοπικές κοινωνίες.

Ιδιαίτερη έμφαση θα μπορούσε να δοθεί σε περιοχές που αντιμετωπίζουν δημογραφική συρρίκνωση, χωρίς βέβαια να θεωρείται ότι η άφιξη οποιουδήποτε πληθυσμού αποτελεί από μόνη της λύση στο δημογραφικό πρόβλημα.

Για τους ίδιους τους Ρωμιούς, μια τέτοια δυνατότητα θα μπορούσε να σημαίνει κάτι περισσότερο από απλή μετανάστευση.

Θα μπορούσε να σημαίνει επανασύνδεση με μια ιστορική κληρονομιά που για αιώνες παρέμεινε ζωντανή στην Ανατολή, ακόμη και όταν η γλώσσα άλλαξε.

Για την Ελλάδα, θα μπορούσε να σημαίνει την προστασία ενός τμήματος της ιστορικής κληρονομιάς του ελληνισμού και ταυτόχρονα την αναζωογόνηση ελληνικών ακριτικών περιοχών που μαστίζονται από την έλλειψη «ομογενούς» (όμοιο γένος) πληθυσμού με τα ίδια θρησκευτικά ήθη και έθιμα, όπως ακριβώς έγινε από τους Ρωμιούς του Πόντου και της Ιωνίας τον περασμένο αιώνα.

Τα ιστορικά παραδείγματα μετεγκατάστασης του περασμένου αιώνα μάς δείχνουν και σήμερα τον σωστό «δρόμο», και αν τα επαναλάβουμε έγκαιρα, θα ωφεληθούμε διπλά.